ORTAOKUL VE
İMAM HATİP ORTAOKULU
FEN BİLİMLERİ
5
Ders Kitabı
Yazar
Ömer SİNAV
Bu kitap, Millî Eğitim Bakanlığı, Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığının 28.05.2018 tarih ve 78 sayılı (ekli lis- tenin 162’nci sırasında) kurul kararıyla 2018-2019 öğretim yılından itibaren 5 (beş) yıl süreyle ders kitabı olarak kabul edilmiştir.
Her hakkı saklıdır ve DİKEY EĞİTİM SAĞLIK ARAŞTIRMA BASIN YAYIN SANAYİ TİCARET LİMİTET
ŞİRKETİ’ne aittir. İçindeki şekil, yazı, metin ve grafikler, yayınevinin izni olmadan alınamaz; fotokopi, tek- sir, film şeklinde ve başka hiçbir şekilde çoğaltılamaz, basılamaz ve yayımlanamaz.
ISBN: 978-975-9168-64-3
Dil Uzmanı
Necla ŞANAL
•
Görsel Tasarım Uzmanı
Aysel GÜNEY TÜRKEÇ
Kavacık Subayevleri Mah. Fahrettin Altay Cad. No.: 4/8 Keçiören/ANKARA tel.: (0.312) 318 51 51 - 50 • belgegeçer: 318 52 51
İSTİKLAL MARŞI
Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak; Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak. O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak;
O benimdir, o benim milletimindir ancak.
Çatma, kurban olayım, çehreni ey nazlı hilal! Kahraman ırkıma bir gül! Ne bu şiddet, bu celal? Sana olmaz dökülen kanlarımız sonra helal.
Hakkıdır Hakk'a tapan milletimin istiklal.
Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım. Hangi çılgın bana zincir vuracakmış? Şaşarım! Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner, aşarım. Yırtarım dağları, enginlere sığmam, taşarım.
Garbın afakını sarmışsa çelik zırhlı duvar, Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim var. Ulusun , korkma! Nasıl böyle bir imanı boğar, Medeniyyet dediğin tek dişi kalmış canavar?
Arkadaş, yurduma alçakları uğratma sakın; Siper et gövdeni, dursun bu hayasızca akın. Doğacaktır sana va'dettiği günler Hakk'ın; Kim bili r, belki yarın, belki yarından da yakın.
Bastığın yerleri toprak diyerek geçme, tanı: Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı.
Sen şehit oğlusun, incitme, yazıktır, atanı: Verme, dünyaları alsan da bu cennet vatanı.
Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda? Şüheda fışkıracak toprağı sıksan, şüheda!
Canı, cananı, bütün varımı alsın da Huda, Etmesin tek vatanımdan beni dünyada cüda.
Ruhumun senden İlahi, şudur ancak emeli: Değmesin mabedimin göğsüne namahrem eli. Bu ezanlar -ki şehadetleri dinin temeli-
Ebedi yurdumun üstünde benim inlemeli.
O zaman vecd ile bin secde eder -varsa- taşım , Her cerihamdan İlahi, boşanıp kanlı yaşım, Fışkırır ruh-ı mücerret gibi yerden na' şım ;
O zaman yükselerek arşa değer belki başım.
Dalgalan sen de şafaklar gibi ey şanlı hilal! Olsun artık dökülen kanlarımın hepsi helal. Ebediyyen sana yok, ırkıma yok izmihlal; Hakkıdır hür yaşamış bayrağımın hü rriyyet; Hakkıdır Hakk'a tapan milletimin istiklal!
Mehmet Akif Ersoy
GENÇLİĞE HİTABE
Ey Türk gençliği! Birinci vazifen, Türk istiklalini, Türk Cumhuriyetini, ilelebet muhafaza ve müdafaa etmektir.
Mevcudiyetinin ve istikbalinin yegane temeli budur. Bu temel, senın en kıymetli hazinendir. İstikbalde dahi, seni bu hazineden mahrum etmek isteyecek dahili ve harici bedhahların olacaktır. Bir gün, istiklal ve cumhuriyeti müdafaa mecburiyetine düşersen, vazifeye atılmak için, içinde bulunacağın vaziyetin imkan ve şeraitini düşünmeyeceksin! Bu imkan ve şerait, çok namüsait bir mahiyette tezahür edebilir. İstiklal ve cumhuriyetine kastedecek düşmanlar, bütün dünyada emsali görülmemiş bir galibiyetin mümessili olabilirler. Cebren ve hile ile aziz vatanın bütün kaleleri zapt edilmiş, bütün tersanelerine girilmiş, bütün orduları dağıtılmış ve memleketin her köşesi bilfiil işgal edilmiş olabilir. Bütün bu şeraitten daha elim ve daha vahim olmak üzere, memleketin dahilinde iktidara sahip olanlar gaflet ve dalalet ve hatta hıyanet içinde bulunabilirler. Hatta bu iktidar sahipleri şahsi menfaatlerini, müstevlilerin siyasi emelleriyle tevhit edebilirler. Millet, fakr u zaruret içinde harap ve bitap düşmüş olabilir.
Ey Türk istikbalinin evladı! İşte, bu ahval ve şerait içinde dahi vazifen, Türk istiklal ve cumhuriyetini kurtarmaktır. Muhtaç olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur.
Mustafa Kemal Atatürk
İÇİNDEKİLER
LABORATUVAR GÜVENLİK SEMBOLLERİ ... 8 ORGANİZASYON ŞEMASI 9
FEN, MÜHENDİSLİK VE GİRİŞİMCİLİK UYGULAMALARI 12
ÜNİTE: GÜNEŞ, DÜNYA VE AY 14
GÜNEŞ’İN YAPISI VE ÖZELLİKLERİ 16
AY’IN YAPISI VE ÖZELLİKLERİ 19
AY’IN HAREKETLERİ VE EVRELERİ 22
AY’IN HAREKETLERİ 22
AY’IN EVRELERİ 24
GÜNEŞ, DÜNYA VE AY 28
ÜNİTE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 33
EĞLENEREK ÖĞRENELİM 37
ÜNİTE: CANLILAR DÜNYASI 38
CANLILARI TANIYALIM 40
MİKROSKOBİK CANLILAR 41
MANTARLAR 43
BİTKİLER 45
HAYVANLAR 46
ÜNİTE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 52
EĞLENEREK ÖĞRENELİM 55
ÜNİTE: KUVVETİN ÖLÇÜLMESİ VE SÜRTÜNME 56
KUVVETİN ÖLÇÜLMESİ 58
SÜRTÜNME KUVVETİ 64
ÜNİTE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 68
EĞLENEREK ÖĞRENELİM 73
ÜNİTE: MADDE VE DEĞİŞİM 74
MADDENİN HÂL DEĞİŞİMİ 76
MADDENİN AYIRT EDİCİ ÖZELLİKLERİ 82 4.3. ISI VE SICAKLIK 86
ISI VE SICAKLIK ARASINDAKİ FARK 86 2. ISI ALIŞVERİŞİ 88
ISI, MADDELERİ ETKİLER 91
GENLEŞME VE BÜZÜLME 91
GÜNLÜK YAŞAMDA GENLEŞME VE BÜZÜLME 94
ÜNİTE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 97
EĞLENEREK ÖĞRENELİM 101
ÜNİTE: IŞIĞIN YAYILMASI 102
IŞIĞIN YAYILMASI 104
IŞIĞIN YANSIMASI 107
IŞIK, DÜZGÜN VE PÜRÜZLÜ YÜZEYLERDE NASIL YANSIR? 107
YANSIMANIN KURALLARI
NELERDİR? 110
IŞIĞIN MADDEYLE KARŞILAŞMASI 114
TAM GÖLGE 117
TAM GÖLGE OLUŞUMU 117
TAM GÖLGENİN DURUMUNU ETKİLEYEN FAKTÖRLER 121
ÜNİTE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 127
EĞLENEREK ÖĞRENELİM 131
ÜNİTE: İNSAN VE ÇEVRE 132
BİYOÇEŞİTLİLİK 134
BİYOÇEŞİTLİLİK VE DOĞAL
YAŞAM 135
NESLİ TÜKENEN VE TÜKENME TEHLİKESİYLE KARŞI KARŞIYA
OLAN CANLILAR 137
BİYOÇEŞİTLİLİĞİ TEHDİT EDEN UNSURLAR 140
İNSAN VE ÇEVRE İLİŞKİSİ 143
İNSAN İÇİN ÇEVRENİN ÖNEMİ 143
ÇEVRE SORUNLARIMIZ 146
YIKICI DOĞA OLAYLARI 151
ÜNİTE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 161
EĞLENEREK ÖĞRENELİM 165
ÜNİTE: ELEKTRİK DEVRE ELEMANLARI . 166
DEVRE ELEMANLARININ SEMBOLLERLE GÖSTERİMİ VE DEVRE ŞEMALARI 168
BASİT BİR ELEKTRİK DEVRESİNDE LAMBA PARLAKLIĞINI ETKİLEYEN DEĞİŞKENLER 172
ÜNİTE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 180
EĞLENEREK ÖĞRENELİM 185
PROJE DEĞERLENDİRME ÖLÇEĞİ 186
ÖLÇME DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI CEVAP ANAHTARLARI 187
SÖZLÜK 191
KAYNAKÇA 193
LABORATUVAR GÜVENLİK SEMBOLLERİ
Giysi temizliği: Giysilerimizin kirlenebileceği durumlarda mutlaka önlük giy- meli ve temizliğe özen göstermeliyiz.
Keskin ve sivri uçlu cisimler: Çalışmalarımızda bıçak ve diğer kesici alet- leri kullandığımızda çok dikkatli olmalıyız.
Kimyasallar: Eğer bilmediğimiz bir madde kullanıyorsak bu maddenin teh- likeli olabileceğini düşünerek kullanım sırasında dikkatli davranmalıyız. Kimya- sal maddelerin çalışırken ellerimize ve giysilerimize bulaşabileceğini düşünerek plastik eldiven takmalı ve önlük giymeliyiz. Derimize ya da giysilerimize kimya- sal madde sıçrarsa öğretmenimize haber vermeliyiz. Vücudumuzda maddenin sıçradığı yeri en az 5 dakika süreyle yıkamalıyız.
Cam araç ve gereç: Camdan yapılmış araç ve gereçleri kullanırken bun- ların kırılma tehlikesine karşı dikkatli olmalıyız. Isıtma deneylerinde kullanılan cam araç ve gereçlerin ısıya dayanıklı olması gerektiğini unutmamalıyız.
Güçlü ışık kaynakları: Işık kaynaklarından yayılan ışınların, doğrudan gö- zümüze tutulduğunda gözümüze zarar vereceğini unutmamalıyız.
Isı: İspirto ocağı veya ısı kaynağı kullandığımızda dikkatli olmalıyız. Isı kaynaklarını kullanırken bu aletleri kendimizden ve arkadaşlarımızdan uzak tutmalıyız.
Elektrik: Elektrikli araçları kullanırken çok dikkatli olmalı; özellikle ellerimizin kuru olmasına dikkat etmeliyiz. Araçları kullandıktan sonra fişi, prizden çekmeyi unutmamalıyız.
El temizliği: Ellerimizin kirlenebileceği durumlarda temizliğe özen göster- meli ve işimiz bittikten sonra ellerimizi mutlaka yıkamalıyız.
Etkinlikleri yaparken aşağıda verilen güvenlik uyarılarına dikkat etmeliyiz.
Ünite numarası ve ünitenin adının ve- rildiği bölümdür.
5. ÜNİTE IŞIĞIN YAYILMASI
Ünitede yer alan konu başlıklarının ve alt başlıkların verildiği bölümdür.
Ünite ile ilgili bazı görsellerin verildiği bölümdür.
ORGANİZASYON ŞEMASI
IŞIĞIN YAYILMASI
IŞIĞIN YANSIMASI
IŞIK, DÜZGÜN VE PÜRÜZLÜ YÜZEYLERDE NASIL YANSIR?
YANSIMANIN KURALLARI NELERDİR?
IŞIĞIN MADDEYLE KARŞILAŞMASI
TAM GÖLGE
TAM GÖLGE OLUŞUMU
TAM GÖLGENİN DURUMUNU ETKİLEYEN FAKTÖRLER
Önceki yıllarda ünite ile ilgili öğrendik- lerimizin hatırlatıldığı bölümdür.
Öğrendiklerimiz
Işığın görmedeki rolünü,
Çevremizdeki doğal ve yapay ışık ve ses kaynaklarını, Geçmişten günümüze kullanılan aydınlatma araçlarını, Teknolojinin aydınlatma araçlarının gelişimine olan katkısını,
Uygun aydınlatmanın ne demek olduğunu, nasıl yapılması gerektiğini ve uygun şekilde aydınlatmanın göz sağlığı açısından önemini,
Işık kirliliğinin nedenlerini, doğal hayata ve gök cisimlerinin gözlenmesine olan olumsuz etkilerini,
Işık kirliliğini azaltmaya yönelik çözümleri öğrendik.
Ünitenin amacının verildiği bölümdür.
Öğreneceklerimiz
Kaynaktan çıkan ışığın izlediği yolu,
Işığın düzgün ve pürüzlü yüzeylerdeki yansımalarını,
Işığın yansımasında gelen ışın, yansıyan ışın ve yüzeyin normali arasındaki ilişkiyi, Işığın madde ile karşılaşmasını,
Tam gölgenin oluşumunu ve tam gölge oluşumunu etkileyen değişkenleri öğreneceğiz.
Işık gösterisi
5.1. IŞIĞIN YAYILMASI
Konu/Kavramlar: Işığın yayılması
Konu adının yazıldığı bölümdür.
Konu ile ilgili kavramların verildiği bö- lümdür.
Konu girişinde, öğrencinin konuya me- rakını artıracak ve dikkatini çekecek gör- sellerin verildiği bölümdür.
Etkinlik 1
IŞIK DOĞRUSAL MI YAYILIR?
Hangi Malzemeler Gerekli?
Mum
Kibrit
Makas
El feneri
Boş kutu
Şeffaf olmayan hortum (50 cm)
Etkinliğin içeriğine göre verilen güven- lik sembollerinin yer aldığı bölümdür.
Etkinlikte kullanılacak malzemenin verildiği bölümdür.
Etkinliğin yapılışının anlatıldığı bö- lümdür.
Etkinliğin değerlendirilmesi amacıyla verilen soru ve çalışmalardan oluşan bölümdür.
Etkinlik ile ilgili görsellerin verildiği bö- lümdür.
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım.
İlk olarak hortumu düz tutarak hortumun bir ucun-
dan da el fenerini açık konuma getirerek tutalım. Diğer uçtan el fenerinin ışığını gözlemleyelim.
Hortumu eğri şekilde tutarak deneyi tekrarlayalım.
İkinci olarak boş kutunun farklı yüzeylerine, farklı noktalardan gözlem yapabileceğimiz büyüklükte delikler açalım.
Kutunun yüksekliğinin yarısı kadar boya sahip bir mumu yakarak boş kutuyu mumun üstüne kapatalım. (Deneyin bu bölümü öğretmen tarafından yapılacaktır.)
Açılan deliklerden mumu gözlemleyelim. Mumun yaydığı ışınları defterimize çizelim.
Sonuçları Değerlendirelim
Hangi durumda, hortumun diğer ucundan el fenerinin ışığını görebildiniz? Görülme ya da görülmeme nedenini defterinize yazınız.
Hangi deliklerden baktığınızda mum ışığını gördünüz?
Mum ışığını farklı deliklerden gözlemledikten sonra, ışığın yayılmasıyla ilgili nasıl bir sonuca ulaşırsınız? Açıklayınız.
Öğrenciye araştırma yapma ve bu araştırma sonuçlarını sunma becerisi kazandırmaya yönelik görevlerin veril- diği bölümdür.
Araştıralım-Sunalım
Ülkemizde ve Dünya’da nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan canlıları ansiklope- di, Genel Ağ gibi kaynaklardan araştırarak bunlara örnekler veriniz. Araştırma sonuçlarını sınıfınızdaki arkadaşlarınıza sununuz.
Verilen bir konu etrafında öğrencinin tartışma becerisi kazanmasına yönelik görevleri içeren bölümdür.
Tartışalım
Isı etkisi ile maddelerin boyutlarında ne gibi değişimler yaşandı? Maddelerin boyutların- daki bu değişimlerin günlük yaşamdaki etkilerini tartışınız.
Öğrenilen bilgilerin kalıcı hâle gelme- sini sağlamak amacıyla yapılan çalış- maların yer aldığı bölümdür.
Öğrencinin, konu ile ilgili başka kay- naklardan da yararlanarak evde etkinlik yapmasını amaçlayan bölümdür.
Afiş Sergisi
Ülkemizde ve Dünya’da nesli tükenen canlılara örnekler veriniz. Çeşitli kaynaklardan bu canlılara ait görseller bulup bir afiş hazırlayınız. Hazırladığınız afişleri okulunuzda sergileyi- niz.
Ev Etkinliği
Evinizde yer alan boncuk, bilye vs. malzemelerden 109 tanesini evinizin ortasında sıra- layınız. Elde ettiğiniz uzunluğu çap kabul edecek şekilde iple bir çember oluşturunuz. Oluş- turduğunuz çember Güneş’i, boncuklarınızdan bir tanesi de Dünya’yı temsil etmektedir. Bu şekilde Güneş’in ve Dünya’nın büyüklüğünü birbirine göre kıyaslayabilirsiniz.
Öğrenmeyi daha eğlenceli hâle getir- mek amacıyla öğrenciye verilen görev- lerin yazıldığı bölümdür.
Sınıf Etkinliği
Öğretmeninizin rehberliğinde iş bölümü yaparak Ay’ın ana ve ara evrelerinin görünüşleri- ni çiziniz. Evrelerin altlarına isimlerini ve oluşum sürelerini yazıp bir aylık bir çizelge oluştu- rarak bunu, sınıfınızın duvarında sergileyiniz.
Konu aracılığıyla fen bilimlerini, matema- tik, teknoloji ve mühendislikle bütünleştirme- yi sağlayarak, öğrencileri buluş ve inovasyon yapabilme seviyesine ulaştırmayı, öğrencilerin edindikleri bilgi ve becerileri kullanarak ürün oluşturmalarını ve bu ürünlere nasıl katma de- ğer kazandırılabilecekleri konusunda strateji- ler geliştirmesini hedefleyen bölümdür.
Siz de Güneş enerjisinden yararlanmak amacıyla bir tasarım geliştiriniz. Tasarımınızı
ister çizerek isterseniz oluşturacağınız üç boyutlu maketle tanıtınız. Tasarımlarınızı yıl so- nunda düzenleyeceğiniz Bilim Şenliği’nde sergileyiniz.
Projenin Değerlendirilmesi: Yapılan çalışmalar öğretmenin vereceği ya da kitap sonunda
yer alan proje değerlendirme ölçeği ile değerlendirilir.
Güneş ışığını yansıtma düzenekleri kullanarak yer altı otoparklarının aydınlatılmasına yönelik bir proje geliştirebilirsiniz.
Günümüzde Güneş enerjisinden çok farklı alanlarda yararlanmaktayız.
FEN, MÜHENDİSLİK VE GİRİŞİMCİLİK UYGULAMALARI
İzleyelim-Öğrenelim
Aşağıdaki Genel Ağ adresinden Güneş’in ve Dünya’nın boyutlarının karşılaştırıldığı vide- oyu izleyelim.
Adres:http://www.eba.gov.tr/video/izle/8701500e8c8d7c61c46abb682c3d543129df32d0 9c002
Konu ile ilgili bilgilerin değerlendirildiği, öğ- rencinin yorum yapabilmesine ve günlük ya- şamdaki uygulama alanlarına yönelik, genel- de ucu açık soruların yer aldığı bölümdür.
Ay, kendi ekseni etrafında dönmeseydi ne gibi değişiklikler olurdu?
Ay’ın ana ve ara evrelerinin isimlerini yazarak oluşum sıralamasını yapınız.
Kendimizi Değerlendirelim 1.3
Konunun günlük yaşamı ilgilendiren yönle- rine dikkat edilmesi gerektiğini hatırlatan bö- lümdür.
Uyarı Ülkemizde yaklaşık 2 200 makromantar türü olduğu bilinmektedir. Doğa mantarları; ye-
nilebilen, yenilemeyen ve zehirli mantarlar olarak gruplandırılmaktadır. Türkiye’de yaklaşık 300 civarında yenilebilir özellikte doğal mantar türü bulunmaktadır.
Kaynak: http://ordu.tarim.gov.tr
Bilim insanlarının hayat öykülerinden kesit- lerin sunulduğu bölümdür.
Okuma Metni
ISAAC NEWTON’IN HAYATI
Öğrencilerin tasarım yapma, çözüm yolu bulma gibi kazanımları gerçekleştirmelerini sağlayan, grup olarak yapılacak çalışmaları içeren bölümdür.
Konu: Yakın çevrenizdeki bir çevre sorununun çözümüne ilişkin bir proje tasarlayıp su- nunuz.
Proje Aşamaları
Üç kişiden oluşan gruplar oluşturulur.
Öğretmen rehberliğinde, her grubun mümkün olduğu kadar farklı çevre sorunları seç- mesi sağlanmalıdır.
Proje Çalışması
Öğrencinin motivasyonunu artırmaya yöne- lik konu ile ilgili farklı ve dikkat çekici bilgilerin verildiği bölümdür.
Bunu biliyor musunuz?
Denizlerde balıklar gibi yüzen balina, yunus ve foklar, akciğerleri ile soluk alıp veren, do- ğurarak çoğalan memeli hayvanlardır.
Kaynak:http://muhendis.kafkas.edu.tr
Ünite ile ilgili genel değerlendirme soru ve çalışmalarının yer aldığı bölümdür.
ÜNİTE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI
A. Aşağıdaki cümleleri okuyarak doğru olanların başına “D”, yanlış olanların başına “Y” yazınız.
(…) Çiçekli bitkilerde bulunan çiçek, bitkinin üreme organıdır.
(…) Kuşlar, yavrularını doğurur.
(…) Mikroskobik canlıların tamamı zararlıdır.
FEN, MÜHENDİSLİK VE GİRİŞİMCİLİK UYGULAMALARI
Yusufçuk böceği Helikopter
Helikopterlerin yusufçuk böceğine neden çok benzediğini hiç düşündünüz mü? Yaşadı- ğımız Dünya, biz insanlığın hizmetine sunulmuş büyük zenginlikler ile dolu. Dünya yüzeyin- deki besinler, su kaynakları ve hava canlıların yaşaması için çok hassas ölçüler üzerine ku- rulmuş. Örneğin soluduğumuz havanın içindeki oksijen miktarı canlıların yaşamı için gerekli oranlara sahip. Oksijen miktarının biraz eksik veya fazla olması, kısa zaman içerisinde belki de hayatımızı etkilemeyecek ama uzun bir süreç göz önüne alındığında birçok aksaklığı da beraberinde getirecektir. Yaşadığımız çevre, sadece canlıların temel ihtiyaçlarını karşılamı- yor. Etrafımızda gördüğümüz tüm canlı ve cansız yapılar, başka sorunlarımızın çözümünde de ilham kaynağı olmaktadır. Örneğin bilim insanları kuşları gözlemleyerek uçan cisimleri, balıkları gözlemleyerek yüzen araçları geliştirmişlerdir. Yani dünyamız insanlığa fayda sağ- layacak birçok araç gerecin modellerini içermektedir. Bizler bu modelleri gözlemleyerek ken- di sorunlarımıza çözüm olabilecek yöntemler geliştirebiliriz. Tarihsel süreci incelediğimizde bilim insanlarının bu gözlemler sonucunda birçok buluşa imza attığını görüyoruz. Bilim in- sanlarının günlük yaşamdaki problemlerimize çözüm bulmak amacıyla takip ettiği süreçte kullandığı becerilere, bilimsel süreç becerileri denir. Bilimsel süreç becerilerini aşağıdaki gibi isimlendirebiliriz:
Problemin tanımlanması
Problem hakkında gözlemler yaparak veri toplanması
Problemin belirlenmesi
Problemin malzeme, zaman ve maliyet açı- sından ele alınması
Problem için muhtemel çözümlerin üretilme-
si
Çözüm yollarından en uygun olanının seçil- mesi
Problemin çözümünü içeren bir ürünün ta- sarlanması ve sunulması
Prototipin test edilmesi
Mühendislik Tasarım Süreci Basamakları
Prototipin yapılması
Olası çözümlerin araştırılması
En uygun çözümün seçilmesi
Sandık balığı Otomobil
Bilim, insanların hayatını korumak, kolaylaştırmak amacıyla yapılır. Bilim insanlarının hepsinin gayesi budur. Bilim, kişilerin kötü emellerini gerçekleştirmek için kullanılmamalıdır. Keşfettiği silah ile ne kadar fazla insan öldürebileceğinin hesabını yapan bir kişi, bırakın bilim insanı gibi insanlığa hizmet etmeyi, insani özelliklerini kaybetmiş bir kişidir. Günlük yaşantımızda birçok problem ile karşılaşmaktayız. Bu problemleri çözmek için bilim insanı olmamız gerekmez. Problemlere çözüm üretebilmek için bilimsel süreç becerilerini bilmemiz ve kullanabilmemiz önemlidir.
“Fen, Mühendislik ve Girişimcilik Uygulamaları” kapsamında öncelikle ünitelerde ele alı- nan konulara ilişkin günlük hayattan bir ihtiyacı veya problemi tanımlamanız beklenmektedir. Problemin günlük hayatta kullanılan veya karşılaşılan araç, nesne veya sistemleri geliştir- meye yönelik olması istenir. Ayrıca problemler malzeme, zaman ve maliyet kriterleri kapsa- mında ele alınmalıdır.
Problemi çözmek için çözüm yolları karşılaştırılarak en uygun olanı seçilir. Seçilen çözü- me yönelik bir ürün ortaya koymanız ve ürünü sunmanız beklenir.
Proje Adı: |
Proje Amacı: |
Proje Hedefleri: |
Araştırmada Kullanılan Kaynaklar: |
Kullanılan Araç Gereçler: |
Proje veya Tasarımın Özeti: |
Elde Edilen Sonuç: |
Tasarımın Çizimi: |
Ürün geliştirme esnasında dene- me yapmanız, elde ettiğiniz sonuçları kaydetmeniz ve değerlendirme yap- manız beklenir.
Girişimcilik becerilerinizi geliştir- mek amacıyla ürünü pazarlamanız ve tanıtmanız istenir. Bu sırada çeşitli tanıtım araçlarını kullanmanız bekle- nir. Örneğin tanıtım amacıyla gazete, Genel Ağ, televizyon reklamı hazırla- yabilir veya kısa film çekebilirsiniz.
Ünite
Güneş, Dünya ve Ay
Ünitenin Amacı
Bu ünitede Güneş ve Ay’ın temel özelliklerini, şekillerini, boyutlarını ve yapılarını tanıyıp kavramanız; Güneş’in dönme hareketini kavramanız; Ay’ın dönme ve dolanma hareketlerini kavramanız; Dünya ve Ay arasındaki hareket ilişkisine bağlı olarak Ay’ın evrelerinin meyda- na geldiğini açıklamanız; Güneş’in, Dünya’nın ve Ay’ın birbirlerine göre hareketlerini kavra- manız amaçlanmaktadır.
ÜNİTE GÜNEŞ, DÜNYA VE AY
GÜNEŞ’İN YAPISI VE ÖZELLİKLERİ
AY’IN YAPISI VE ÖZELLİKLERİ
AY’IN HAREKETLERİ VE EVRELERİ
AY’IN HAREKETLERİ
AY’IN EVRELERİ
GÜNEŞ, DÜNYA VE AY
Güneş, Dünya ve Ay 1.
Ünite
Öğrendiklerimiz
Dünya’nın şeklinin küreye benzediğini, Dünya’nın şekli ile ilgili tarihî süreçteki görüşleri, Dünya’nın katmanlardan oluştuğunu,
Dünya’nın yüzeyinde karaların ve suların yer aldığını, Dünya’da etrafımızı saran bir hava katmanının bulunduğunu, Dünya yüzeyindeki kara ve suların kapladığı alanların miktarını, Yer kabuğunun kara tabakasının kayaçlardan oluştuğunu,
Kayaçlarla madenlerin ilişkisi ve kayaçların ham madde olarak önemini, Fosillerin oluşumunu,
Dünya’nın dönme ve dolanma hareketleri arasındaki farkı, Dünya’nın hareketleri sonucu gerçekleşen olayları,
Gece gündüz oluşumunu,
Gün, yıl ve zaman kavramlarını öğrendik.
Öğreneceklerimiz Güneş’in özelliklerini, Ay’ın özelliklerini,
Ay’da canlıların yaşayıp yaşayamayacağını, Ay’ın dönme ve dolanma hareketlerini,
Ay’ın evreleri ile Ay’ın Dünya etrafındaki dolanma hareketi arasındaki ilişkiyi, Güneş’in, Dünya’nın ve Ay’ın birbirlerine göre hareketlerini öğreneceğiz.
1.
Ünite
Güneş, Dünya ve Ay
GÜNEŞ’İN YAPISI VE ÖZELLİKLERİ
Konu/Kavramlar: Güneş’in yapısı ve dönme hareketi
Gün batımı esnasında Güneş’in görünümü Güneş’in yüzey yapısı
Yaz akşamları Güneş’in batışını seyretmek çok güzel bir olaydır. Güneş battıktan sonra havanın kararması ve serinlemesi, Güneş’in Dünya için bir ısı ve ışık kaynağı olduğunu göste- rir. Güneş ışınları Dünya’mızı ısıtmanın ve aydınlatmanın yanında yaşamımız için gerekli tüm enerjilerin de kaynağını oluşturur. Güneş olmasaydı Dünya yüzeyinde canlılar yaşayamazdı. Yaşamımız için çok önemli olan Güneş’in yapısını ve yaptığı hareketleri biliyor muyuz?
Gökyüzünü gözlemlediğimizde, Güneş’in sabah doğudan doğup, akşama doğru batıdan battığını fark ederiz. Sanki Güneş, Dünya’nın etrafında dönüyor gibi algılarız. Tarihi incele- diğimizde de 13.yüzyıla kadar insanlar, Güneş’in Dünya etrafında döndüğünü zannediyordu. Daha sonra yapılan gözlemler sonucunda Güneş’in Dünya etrafında değil Dünya’nın Güneş etrafında dönme hareketi yaptığı ortaya atıldı ve zamanla bu modelin gerçekliği ispatlandı. Galileo (Galile) kendi yaptığı teleskopla Güneş’in yüzeyini incelemiş ve Güneş yüzeyindeki kısmen daha soğuk olan bölgelerin yani Güneş lekelerinin hareket ettiğini fark etmiştir. Bunun sonucu olarak da Güneş’in kendi ekseni etrafında döndüğü keşfedilmiştir. Günümüzde yapılan araştırmalar sonucunda, Güneş’in kendi ekseni etrafında batıdan doğuya (saatin dönme yönü- nün tersi) doğru dönen orta büyüklükte, küre şeklinde bir yıldız olduğunu biliyoruz.
Yıldızlar, etraflarına ışık yayan ve bu ışığı kendi yapısından üreten gök cisimleridir. Dola- yısıyla yıldızlar doğal ışık kaynaklarıdır. Gözlemlediğimiz yıldızların bazıları Güneş’ten çok büyük yapıdadır. Yıldızlar, bizden çok uzakta oldukları için neredeyse bir nokta şeklinde göz- lemlenir. Yıldızlarda olduğu gibi Güneş de etrafına ısı ve ışık yaymaktadır. Bu enerji, çok büyük bir enerjidir. Bu enerjinin çok az bir kısmı, Dünya yüzeyine ulaşmaktadır. Dünya yüzeyine ula- şan bu enerji, Dünya’da yaşamın oluşmasını sağlar. Dünya üzerindeki tüm enerjilerin kaynağı, Güneş enerjisidir.
Güneş, Dünya ve Ay 1.
Ünite
Güneş’in yapısı da Dünya’nınki gibi katmanlı hâldedir. Güneş’in katmanlarını, iç katmanlar ve Güneş atmosferi ola- rak gruplandırabiliriz. Güneş atmosferi denen dış katmanlarda zaman zaman meydana gelen patlamaların etkileri, Dünya’ya kadar ulaşmaktadır. Güneş, Dünya’ya yaklaşık 150 milyon km uzaklıkta olmasına rağmen, Güneş patlamalarının etkileri Dünya’da hissedilmektedir.
Her saniye yaydığı ışık ile kütlesi sürekli azalan Güneş’in bo-
yutları ne kadardır? Şimdi, Güneş’i gerçek boyutlarıyla orantılı
bir şekilde Dünya ile kıyaslayabileceğimiz bir etkinlik yapalım. Güneş’in iç yapısı
1
Etkinlik
GÜNEŞ MODELİ YAPIYORUM
Hangi Malzemeler Gerekli?
Poşet
Eski gazete ve kâğıt parçaları
Sarı renkli el işi kâğıdı
Boncuk (çok küçük)
Cetvel ya da mezura
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım.
Genel Ağ’dan Dünya’nın ve Güneş’in boyutları hakkında bir araştırma yaparak Güneş’in ve Dünya’nın çaplarını bulalım.
Güneş’in çapını Dünya’nın çapına bölerek Dünya’nın kaç katı olduğunu bulalım.
Poşet içine, eski gazete ve kâğıtları doldurup küre şeklinde bir yapı oluşturarak Güneş modeli yapalım.
Çok küçük bir boncuğun çapını yaklaşık olarak ölçerek defterimize not edelim. Güneş’in çapının Dünya’dan kaç kat büyük olduğunu bulmuştuk. Bulduğumuz bu değere göre Güneş modelimizin çapını olması gereken değere gelinceye kadar artırarak kâğıt ilave edelim.
1.
Ünite
Güneş, Dünya ve Ay
Ev Etkinliği
Evinizde yer alan boncuk, bilye vs. malzemelerden 109 tanesini evinizin ortasında sıra- layınız. Elde ettiğiniz uzunluğu çap kabul edecek şekilde iple bir çember oluşturunuz. Oluş- turduğunuz çember Güneş’i, boncuklarınızdan bir tanesi de Dünya’yı temsil etmektedir. Bu şekilde Güneş’in ve Dünya’nın büyüklüğünü birbirine göre kıyaslayabilirsiniz.
Güneş ve Dünya’yı tam küre olarak kabul ettiğimizi varsayalım. Güneş’in yarıçapı Dünya’nın yarıçapının yaklaşık 109 katıdır. Dünya olarak modellenen r yarıçaplı bir boncuk, Güneş olarak modellenen bir kürenin çap uzunluğu kabul edilen bir tel üzerine kaç adet dizilir?
Evinizde Güneş ve Dünya’ya benzeyen eşyaları belirleyiniz. Bu eşyaları, büyüklük-kü- çüklük ilişkisi kurarak arkadaşlarınıza sununuz.
Kendimizi Değerlendirelim 1.1
Gerekli ölçülere ulaştıktan sonra, Güneş modelimizin dışını sarı renkli el işi kâğıtları ile kaplayalım.
Sonuçları Değerlendirelim
Güneş’in çapı, Dünya’nın çapının kaç katıdır?
Bu büyüklük farkına sahip gök cisimlerini defterimize kolayca çizebilir miyiz? Neden?
Aşağıdaki Genel Ağ adresinden Güneş’in ve Dünya’nın boyutlarının karşılaştırıldığı vide- oyu izleyelim.
Adres:http://www.eba.gov.tr/video/izle/8701500e8c8d7c61c46abb682c3d543129df32d09c002
(Genel ağ tarayıcısından www.eba.gov.tr adresi üzerinden giriş yapınız.)
İzleyelim-Öğrenelim
Güneş’in çapı, yaklaşık olarak 1 391 400 km uzunluğundadır. Dünya küresinin çapı da yaklaşık olarak 12 742 km’dir. Yani Güneş’in çapı, Dünya’nın çapından yaklaşık 109 kat daha büyüktür. Defterimize Güneş kabul edeceğimiz büyük bir çember çizdiğimizde, bu çemberin çapı boyunca yaklaşık 109 adet küçük çember çizmemiz gerekir. Görüldüğü gibi Güneş ve Dünya’yı gerçek boyutları ile orantılı bir şekilde bir defterin üstüne çizemiyoruz. Güneşi çok büyük çizsek bile Dünya, bu boyuta oranla çok küçük kalmaktadır.
Güneş, Dünya ve Ay 1.
Ünite
AY’IN YAPISI VE ÖZELLİKLERİ
Konu/Kavramlar: Ay’ın yapısı
Dünya’nın uydusu Ay Ay yüzeyinde yürüyen astronot
Gezegenlerin etrafında dolanan gök cisimlerine uydu denir. Bazı geceler gökyüzünde tüm güzelliği ile gözlemlediğimiz Ay, Dünya’nın tek uydusudur. Ay, bir ışık kaynağı değildir. Ancak Güneş’ten gelen ışınları yansıttığı için gözlemlenir. Her zaman, Ay’ın yüzeyinin bir yarısı Gü- neş ışınları ile aydınlanırken diğer yarısı Güneş ışınlarını alamaz. Ay’ın hareketinden dolayı Güneş ışınları zamanla tüm yüzeyi dolaşır. Çapı yaklaşık olarak 3 474 km olan Ay, Dünya’dan küçük, küre şeklinde bir gök cismidir. Ay’ın Dünya’dan daha küçük olması, çekim kuvvetini etkiler. Ay’ın çekim etkisi, Dünya’nın yaklaşık altıda biridir. Yani Ay yüzeyinde cisimlerin ağır- lıkları azalır. Ay yüzeyinde yürüyen astronotlar normalde çok ağır olan uzay giysilerini Ay’ın çekim etkisi az olduğu için daha kolay taşıyabilmektedirler. Ay’da havadaki bir cisim yere daha yavaş düşer, zıpladığımızda ise daha uzağa zıplayabiliriz.
Ay toprağı ince tanelidir. Ay’ın yarısı her zaman Güneş ile aydınlanır.
Ay, Dünya etrafında dolandığı gibi kendi ekseni etrafında da döner. Ay’ın kendi etrafındaki bir tam dönüşü ile Dünya etrafındaki dolanım süresi eşittir. Yani yaklaşık 27 gündür. Ay’ın dönme ve dolanma hareketinin eşit olması sebebiyle Ay’ın Dünya’ya bakan yüzeyi hiç değişmemektedir.
1.
Ünite
Güneş, Dünya ve Ay
384400 km
Yani bizler her zaman Ay’ın aynı yüzeyini görmekteyiz. Ay’ın arka bölümünü Dünya’dan göz- lemleyemeyiz. Ay’ın, yoğunluğu çok az olan bir atmosferi vardır. Bu nedenle Dünya’nın at- mosferinde olduğu gibi çok büyük etkileri yoktur. Atmosfer, Dünya’da yüzey sıcaklığının gece ve gündüz arasında çok değişmesine engel olur ama Ay’da bu etki gözlenmez. Bu nedenle Ay yüzeyi, Güneş ışınları ile aydınlatılırken sıcaklık yaklaşık 107 °C civarındayken karanlıkta kaldığı zaman yaklaşık -153 °C civarındadır. Ay yüzeyindeki toprak, bu sıcaklık değişiminden dolayı parçalanarak çok ince taneciklerden meydana gelmiştir. Hatta Ay toprağı, çoğu yerde un taneleri kadar incedir. Ay yüzeyinde kumdan başka, taşlar da bulunmaktadır. Ay yüzeyi, Dünya’dakine benzer şekilde tümsekler, çukurlar ve tepelerle kaplıdır. Ancak Dünya’dan farklı olarak Ay yüzeyinde bitki, hayvan ya da bir hücreli organizmaların yaşayabileceği bir ortam yoktur. Canlıların yaşayabilmesi için su, hava, uygun sıcaklık gibi belirli şartlar gereklidir. Ay yüzeyinin sıcaklığının canlı yaşamı için uygun olmadığını anlamış olmalısınız. Aynı şekilde Ay’da hava ile birlikte su da yeterli değildir. Suyun ve havanın yetersiz olduğu, uygun sıcaklığın olmadığı bir ortamda canlıların yaşaması mümkün değildir.
Dünya ile Ay arasına yaklaşık 30 Dünya sığabilir.
Ay, Dünya’ya en yakın gök cismidir. Ay’ın Dünya’ya uzaklığı, yaklaşık 384 400 km’dir. Ay ile Dünya arasında oluşan çekim etkisi, Dünya yüzeyinde gelgit olayı denen bir duruma yol açmak- tadır. Gelgit etkisi sonucunda deniz seviyesi gün içinde değişmektedir. Bu olay okyanuslarda çok daha belirgin gerçekleşmektedir.
Gökyüzüne bakıldığında Güneş ile Ay aynı büyüklükteymiş gibi görünür. Fakat Güneş, Ay’ın yaklaşık 400 katı büyüklüktedir. Bu durumun sebebi, Güneş’in Dünya’ya olan uzaklığının Ay’ın Dünya’ya olan uzaklığından çok fazla olmasıdır.
Ay, insanoğlunun ayak bastığı ilk ve tek gök cismidir. 1969 yılında, Amerika Birleşik Devletleri’nin Uzay Araştırma Merkezi, Ay yüzeyine ilk olarak insanlı bir uzay aracı indirmiş ve Ay yüzeyinde yürüyüş gerçekleştirmiştir. Günümüzde Ay’a insanlı bir seyahat yapılmamakla birlikte Ay yüzeyinde canlıların yaşayabileceği bir ortamın nasıl hazırlanabileceği ile ilgili araş- tırmalar sürmektedir. Sizce böyle bir şey nasıl mümkün olabilir? Bu konuyla ilgili bir etkinlik yapalım.
Etkinlik
2
AY’DA YAŞAM MÜMKÜN MÜ?
Güneş, Dünya ve Ay
1.
Ünite
Hangi Malzemeler Gerekli?
Karton kutu
Streç film
Çeşitli oyuncaklar (insan, hayvan, bitki)
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Öğretmenimizin rehberliğinde gruplar oluşturalım. Her grup aşağıdaki konulardan birini seçsin.
Ay’da solunumun, boşaltımın, beslenmenin, bitki üretiminin nasıl yapılacağına, su ihti- yacının nasıl karşılanacağına yönelik fikirler ortaya atarak tartışalım. Her fikre saygı göste- rip değerlendirelim.
Üretilen fikirlerden yola çıkarak maketler hazırlayalım.
Sınıfımızın bir köşesini Ay yüzeyi olarak tasarlayalım. Buraya, yaptığımız maketleri hep birlikte yerleştirerek Ay yüzeyi istasyonumuzun maketini oluşturalım.
Yaptığımız istasyona bir isim bularak bunu girişine yazalım.
Sonuçları Değerlendirelim
Ay’da canlıların yaşamını etkileyen olumsuzluklar nelerdir?
Ay’da canlıların yaşamını olumlu yönde etkileyebilecek faktörler nelerdir?
Bilim insanları, uzayda insanların yaşayabileceği bir yerin nasıl olması gerektiğini tartışmak- tadır. 20. yy.ın başlarından itibaren insanoğlu bu konuyla ilgili çeşitli çalışmalar yapmaktadır. Ay’ın Dünya’ya en yakın gök cismi olması, uzayda yaşam için cazibe merkezi olmasını sağ- lamaktadır. Peki, uzayda yaşam için gerekli şartlar nelerdir? “Ay’da Yaşam Mümkün mü?” et- kinliğinde, canlı yaşamı için gerekli olan şartları tartışarak bunları ortaya koymuştuk. Bu şartlar yerine getirilerek Ay’da bir yaşam alanı oluşturulabilir mi? Hatta günümüz teknolojisiyle uzakta bulunan gezegenlere gidilip buralarda yaşam için gerekli şartlar oluşturulabilir mi?
Tüm bu soruları cevaplamak için çeşitli bilimsel çalışmalar yapılmakta, günümüz ileri tek- nolojisiyle Ay’a yolculuk için hazırlıklar sürdürülmektedir. Belki bir gün Ay’da istasyonlar inşa edilip oraya turistik geziler bile yapılabilecektir.
Ay ile Güneş arasındaki benzer ve farklı yönler nelerdir?Ay ve Güneş’i karşılaştırınız.
Dünya ile Ay arasındaki benzer ve farklı yönler nelerdir? Ay ve Dünya’yı karşılaştırınız.
Ay yüzeyinde yaşam olabilmesi için hangi şartların sağlanması gerekir?
Ay yüzeyinde yaşam alanı inşa etmenin zorlukları neler olabilir?
Kendimizi Değerlendirelim 1.2
Türkiye Uzay Ajansı’nın (TUA) 10 Şubat 2021 tarihinde açıkladığı uzay programına göre Cumhuriyetimizin 100. yılında Ay’a ilk temasımızın gerçekleşmesi amaçlanmaktadır. 2023 yılı sonunda, yakın Dünya yörüngesinde ateşleyeceğimiz milli ve özgün hibrit roketimizle Ay’a ula- şarak sert bir iniş gerçekleştireceğiz. Bu görev tamamlandığında hem Ay’a ulaşmayı başaran ülkelerden biri olacak hem de ikinci aşama Ay görevi için gerekli bilgileri toplamış olacağız.
1.
Ünite
Güneş, Dünya ve Ay
AY’IN HAREKETLERİ VE EVRELERİ
Konu/Kavramlar: Ay’ın dönme hareketi ve sonuçları, Ay’ın dolanma hareketi ve sonuç- ları, Ay’ın evreleri
AY’IN HAREKETLERİ
Tüm gök cisimlerinde olduğu gibi Ay’ın da belirli hareketleri vardır. Ay, kendi ekseni etrafın- da dönme hareketi yaparken Dünya etrafında da dolanma hareketi yapmaktadır. Ay’ın kendi ekseni etrafındaki bir tam dönüşü için geçen süre ile Dünya etrafındaki bir tam turu için geçen süre, aynıdır. Bu süre, yaklaşık 27 gündür. Şimdi, yapacağımız etkinlik ile Ay’ın hareketlerini daha iyi kavrayalım.
Etkinlik 3
AY’IN DÖNME VE DOLANMA HAREKETİ
Hangi Malzemeler Gerekli?
Plastik top veya aynı büyüklükte yuvarlak bir cisim
Tenis topu veya aynı büyüklükte bir cisim
Gri el işi kâğıdı
Mavi el işi kâğıdı
Şapka(2 adet)
Koli bandı
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım. Görev paylaşımını eşit bir şekilde yapalım.
Plastik topun etrafını mavi el işi kâğıdı ile kaplayarak bunu, birinci şapkanın üzerine koli bandı ile yapıştıralım.
Tenis topunun etrafını gri el işi kâğıdı ile kaplayarak bunu, ikinci şapkanın üzerine koli bandı ile yapıştıralım.
Mavi kürenin yer aldığı şapkayı birinci öğrenciye, gri kürenin olduğu şapkayı ikinci öğ- renciye giydirelim.
İki öğrencinin, aralarında yaklaşık 1m mesafe olacak şekilde karşılıklı durmalarını sağ- layalım.
Birinci öğrenci kendi etrafında dönme hareketi yaparken ikinci öğrencinin de birinci
öğrencinin etrafında, yüzü hep birinci öğrenciye dönük olacak şekilde dolanma hareketi yapmasını sağlayalım.
Öğrenciler harekete devam ederken kürelerin hareketini gözlemleyelim.
Güneş, Dünya ve Ay 1.
Ünite
Sonuçları Değerlendirelim
Küreler hangi gök cisimlerini temsil etmektedir?
İkinci öğrenci, birinci öğrenci etrafında dolanırken kendi ekseni etrafında da dönmüş oldu mu?
Etkinlikte görüldüğü gibi mavi küre ile temsil edilen Dünya kendi ekseni etrafında dönerken gri küre ile temsil edilen Ay da Dünya etrafında dolanım hareketi yaptı. Fark ettiğiniz üzere, Ay Dün- ya etrafında dolanım hareketi yaparken Ay’ın hep aynı yüzü Dünya’ya dönüktü. Ay’ın bu pozisyo- nunu dolanım süresince koruyabilmesi için kendi ekseni etrafında da döndüğünü gözlemlediniz.
Hicri: 24 CEMÂZİYELEVVEL 1439
Ay Doğuş ... 3.56
Ay Batış 14.03
Tarihi incelediğimizde insanların gök cisimlerini zaman ölçümünde kullandıklarını görüyoruz. Güneş saati, zaman ölçümünde kullanılan en eski araçlar arasındadır. Benzer şekilde, Güneş ve Ay’ın hareketlerinden yola çıkılarak takvimler geliştirilmiştir. Dünya’nın Güneş etrafındaki dolanma hareketine göre oluşturulan takvime “miladi takvim” denir. Ay’ın Dünya etrafındaki dolanma hareketine göre oluşturulan takvime de “hicri takvim” ya da “kamerî (ay) takvim” denir. Ülkemizde her ne kadar miladi takvim kullanılıyor olsa da takvimlerimizde kameri takvim bilgi- si de yer almaktadır. Çünkü ülkemizde yaşayan insanların büyük çoğunluğu İslam inanışına sahiptir. İslam dininde önemli gün ve geceler kamerî takvime göre kutlanmaktadır. Aşağıdaki görselde, günümüzde kullanılan takvim üzerinde hem miladi hem de hicri (kamerî) tarihlerin yer aldığını gözlemleyebilirsiniz.
Bunu biliyor musunuz?
Hicri takvim, Ay’ın Dünya etrafındaki hareketi esas alınarak yapılmıştır.
Ay’ın Dünya etrafındaki hareketinden dolayı deniz ve okyanus sularında yükselme ve alçalma hareketleri gerçekleşir. Buna gelgit (medcezir) denir.
Ay’ın haritasını çizen ilk bilim insanı bir Türk-İslam bilgini olan Ali Kuşçu’dur. Bu sebep- le Ay’ın bir bölümüne Ali Kuşçu’nun adı verilmiştir.
Türk bayrağındaki hilal şekli, Ay’ın Dünya etrafında dolanırken gözlenen son dördün ile yeni ay arasında görülen ara evredir.
Takvimlerde, gün ve ay bilgisi yanında Ay’ın görünüş şekli de yer alır.
1.
Ünite
Güneş, Dünya ve Ay
AY’IN EVRELERİ
Geceleri Ay, gökyüzünde çok güzel bir manzara oluşturur. Ancak Ay’ı her zaman aynı şekil- de görmeyiz. Ay Güneş’ten gelen ışınları yansıttığı için Dünya’dan görülür. Ancak Ay’ın yansıt- tığı tüm ışınlar Dünya’ya ulaşmaz. Bu nedenle bazen Ay’ın tamamını, bazen yarısını, bazen de çok az bir kısmını görürüz. Gökyüzünde Ay’ın bu durumuna Ay’ın evreleri denir. Aslında Gü- neş, her zaman Ay’ın yarısını aydınlatır. Ancak Ay, Dünya etrafında her gün farklı bir konumda yer aldığı için farklı şekillerde görülür. Şimdi, gökyüzünde sırasıyla gözlemlediğimiz Ay’ın ana evrelerini aşağıda belirtilen şekiller üzerinde inceleyelim.
Görünmez
Dünya’dan Ay’ın Görünüşü
Yeni ay
İlk dördün
Dolunay
Son dördün
Güneş, Dünya ve Ay 1.
Ünite
2. evre
3. evre
1. evre
4. evre
Ay’ın evrelerinin oluşumu
Yeni ay evresi: Ay, Dünya ile Güneş arasında kalacak şekilde aynı doğrultuda sıralandıkla- rında, Güneş’ten gelen ışınlar, Ay’ın arka yüzeyini yani Dünya’dan gözlemlenemeyen yüzeyini aydınlatır. Ay’ın Dünya’ya bakan yüzeyi, Güneş’ten hiç ışık alamadığı için karanlık gözükür. Kısacası Ay, gökyüzünde gözlemlenmez. Bu evreye, Ay’ın yeni ay evresi denir. Ay takvimine göre yeni ay evresi ile bir önceki ay tamamlanıp yeni bir ay başlamaktadır.
İlk dördün: Ay bu konumdayken Güneş, Ay’ın her zamanki gibi yarısını aydınlatır. Ancak aydınlanan kısmın yarısı Ay’ın Dünya’ya bakmayan öbür yüzünde olduğu için Dünya yüzeyin- den, Ay’ın tüm yüzey alanının dörtte biri görülür. Bu nedenle bu evreye ilk dördün denir. Ay’ın yeni ay evresinden ilk dördün evresine gelmesi, Ay’ın bir tam turunun dörtte biri zamanda yani bir haftalık zamanda gerçekleşir. İlk dördün evresi, ay takvimine göre ayın 7’sidir.
Dolunay: Ay’ın, Dünya’nın ve Güneş’in aynı doğrultuda olduğu zaman gerçekleşen evredir. Ay bu konumdayken Güneş’in aydınlattığı tüm yüzey, Dünya’ya dönüktür. Bu nedenle Ay, tam bir daire şeklinde görülmektedir. Bu evreye dolunay evresi denir. İlk dördün evresinden bir hafta sonra yani ay takvimine göre ayın 14’ünde oluşan evredir.
Son dördün: İlk dördün evresinde olduğu gibi Güneş, Ay’ın bize bakan yüzeyinin yarısını yani tüm yüzeyin dörtte birini aydınlatmış olarak görünür. Dünya yüzeyindeki bir kişi, ilk dördün evresinde Ay’ın sol tarafını aydınlatılmış olarak görürken son dördün evresinde kendisine göre Ay’ın sağ tarafını aydınlık olarak görür. Bu evre, dolunay evresinden bir hafta sonra meydana gelir. Ay takvimine göre ayın 21’inde oluşan evredir.
1.
Ünite
Güneş, Dünya ve Ay
İlk dördün
Şişkin ay
Hilal
Dolunay
Yeni ay
Şişkin ay
Hilal
Son dördün
Ay’ın ana ve ara evreleri
Ay’ın ana evreleri arasında oluşan evrelere, ara evreler denir. Yeni aydan sonra oluşan ara evreler sırasıyla; hilal, şişkin ay, şişkin ay ve tekrar hilal evresidir. Ara evrelerin oluşma süreleri, ana evrelerde olduğu gibi birer haftadır. Yeni ay evresinden sonra Ay, Dünya’dan Ay’ı gözlemleyen bize göre sağ tarafından aydınlanarak büyür ve dolunay evresine ulaşır. Dolunay evresinden sonra Ay’ın sağ tarafı karararak tekrar yeni ay evresine ulaşır.
Ay’ın, evreleri oluşurken Dünya’dan gözlenen şekilleri
Güneş, Dünya ve Ay 1.
Ünite
Şimdi, Ay’ın evrelerini yapacağımız etkinlik ile gözlemleyelim.
Öğretmeninizin rehberliğinde iş bölümü yaparak Ay’ın ana ve ara evrelerinin görünüşleri- ni çiziniz. Evrelerin altlarına isimlerini ve oluşum sürelerini yazıp bir aylık bir çizelge oluştu- rarak bunu, sınıfınızın duvarında sergileyiniz.
Sınıf Etkinliği
Etkinlik
AY’IN EVRELERİ
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Işık kaynağını sınıfın uygun bir noktasına sabitleyelim.
Çubuğun ucuna sabitlenen pinpon topunu elimize alalım.
Pinpon topunu gölgesi, burun hizamıza ge- lecek şekilde tutalım.
Elimizdeki pinpon topu ile yavaşça kendi
etrafımızda dönerek pinpon topu üzerindeki ay- dınlık ve karanlık alanları gözlemleyelim.
Gözlemlerimizi defterimize çizelim.
Sonuçları Değerlendirelim
Elde ettiğiniz çizimler ile Ay’ın evreleri aynı mı? Açıklayınız.
4
Hangi Malzemeler Gerekli?
Işık kaynağı
Pinpon topu
Çubuk (Pinpon topu ucuna sabitlenecek)
Ay, kendi ekseni etrafında dönmeseydi ne gibi değişiklikler olurdu?
Ay’ın ana ve ara evrelerinin isimlerini yazarak oluşum sıralamasını yapınız.
Kendimizi Değerlendirelim 1.3
1.
Ünite
Güneş, Dünya ve Ay
GÜNEŞ, DÜNYA VE AY
Konu/Kavramlar: Güneş’in, Dünya’nın ve Ay’ın birbirlerine göre hareketleri
Güneş’in, Dünya’nın ve Ay’ın yaptığı hareketleri ayrı ayrı inceledik. Şimdi, bu üç gök cismi- nin hareketlerini aynı model üzerinde gösterelim.
Etkinlik 5
GÜNEŞ, DÜNYA VE AY BİRLİKTE HAREKET EDİYOR
Hangi Malzemeler Gerekli?
Plastik top veya aynı büyüklükte yuvarlak bir cisim
Tenis topu veya aynı büyüklükte bir cisim
Deniz topu veya aynı büyüklükte bir cisim(büyük balon)
Siyah el işi kâğıdı
Mavi el işi kâğıdı
Sarı el işi kâğıdı
Şapka (3 adet)
Koli bandı
Tebeşir
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Öğretmenimizin rehberliğinde herkesin eşit bir şekilde görev alacağı gruplar oluştura- lım.
Plastik topun etrafını mavi el işi kâğıdı ile kaplayarak bunu, birinci şapkanın üzerine koli bandı ile yapıştıralım.
Tenis topunun etrafını siyah el işi kâğıdı ile kaplayarak bunu, ikinci şapkanın üzerine koli bandı ile yapıştıralım.
Deniz topunun etrafını sarı el işi kâğıdı ile kaplayarak bunu, üçüncü şapkanın üzerine koli bandı ile yapıştıralım.
İlk üç maddedeki işlemleri sınıfta yapalım. Etkinliğin geri kalan kısmını okul bahçesinde gerçekleştirelim.
Güneş, Dünya ve Ay 1.
Ünite
Sarı kürenin yer aldığı şapkayı giyen öğrenciyi bahçenin ortasındaki bir yere yerleşti- relim. Bu arkadaşımıza etkinlik başladığı anda kendi ekseni etrafında sağdan sola, yavaş yavaş dönmesi gerektiğini belirtelim.
Sarı kürenin yer aldığı şapkayı giyen öğrenciden yaklaşık 10 adım geriden başlamak şartıyla ve öğrenci, elipsin odak noktasının birinde kalacak şekilde geniş bir elips çizelim.
Mavi kürenin yer aldığı şapkayı giyen öğrencinin çizilen elips çizgisi üzerinde kalmak
şartıyla hem kendi ekseni etrafında sağdan sola dönmesi hem de elips çizgisini sağdan sola takip ederek elipsin odağındaki arkadaşının etrafında dolanması gerektiğini belirtelim.
Siyah kürenin olduğu şapkayı giyen öğrenciyi de mavi kürenin yer aldığı şapkayı giyen
öğrenciden yaklaşık 3 adım uzaklığa, yüzü arkadaşına dönük olacak şekilde yerleştirelim. Bu arkadaşımıza da etkinlik başladığında, yüzünü, mavi küreli şapka giyen arkadaşından ayırmadan ve aralarındaki 3 adımlık mesafeyi koruyarak onun etrafında dolanması gerekti- ğini belirtelim.
Hazırlıklar ve görevler iyice belirtildikten sonra etkinliği başlatalım.
Diğer öğrencilerin gösteriyi yapan arkadaşlarını mümkünse onları rahatlıkla görebile- cekleri bir yerden takip etmelerini sağlayalım.
Sonuçları Değerlendirelim
Yapılan bu etkinlikte Güneş’i temsil eden arkadaşımız, hangi küreyi taşımaktaydı ve hangi şekilde hareket yaptı?
Yapılan bu etkinlikte Dünya’yı temsil eden arkadaşımız, hangi küreyi taşımaktaydı ve hangi şekilde hareket yaptı?
Yapılan bu etkinlikte Ay’ı temsil eden arkadaşımız hangi küreyi taşımaktaydı ve hangi şekilde hareket yaptı?
Ev Etkinliği
Atıklardan ya da daha başka malzemelerden yararlanarak kendi Güneş, Dünya ve Ay modelinizi yapınız.
Etkinlikte yaptığımız gibi Güneş, Dünya ve Ay kendi eksenleri etrafında dönme hareketi yapmaktadır. Dönme hareketiyle birlikte Dünya, Güneş etrafında dolanma hareketi de yap- maktadır. Ay ise dönme hareketine ilave olarak Dünya etrafında dolanma hareketi yapmakta- dır. Ayrıca Ay, Dünya ile birlikte hareket ettiği için Güneş etrafında da dolanma hareketi yap- maktadır. Peki, gök cisimlerinin bu dönme ve dolanma hareketinin yönleri nasıldır? Bu sorunun cevabını Ay’ın ve Güneş’in hareketlerini gözlemleyerek kendimiz de bulabiliriz.
VAKİT | ANKARA | İZMİR | DENİZLİ | AYDIN |
İmsak | 05:32 | 05:52 | 05:44 | 05:49 |
Öğle | 11:59 | 12:22 | 12:14 | 12:19 |
İkindi | 14:20 | 14:47 | 14:41 | 14:46 |
Akşam | 16:41 | 17:09 | 17:03 | 17:08 |
Yatsı | 18:06 | 18:31 | 18:25 | 18:29 |
Kıble | 10:33 | 09:45 | 09:55 | 09:46 |
Güneş 07:03 07:22 07:12 07:17
1.
Ünite
Güneş, Dünya ve Ay
İZMİR AYDIN DENİZLİ ANKARA
Ülkemizdeki bazı illerin yeri ve Güneş’in doğuş zamanları
Takvimlerde yer alan bilgileri incelediğinizde, Güneş yazan yerin karşısındaki saat bilgileri- nin ne anlama geldiğini biliyor musunuz? Bu saatler Güneş’in, takvimde belirtilen ilde saat kaç- ta doğacağını belirtir. Dikkat ederseniz haritaya göre doğuda yer alan illerde Güneş, batıdaki ile göre daha önce doğmaktadır. Bu durum, Dünya’nın kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru dönmesinin bir sonucudur. Aşağıda yer alan görselleri incelediğinizde de aynı sonucu göreceksiniz. İlk durumda Güneş ışınları, ülkemize göre Dünya’nın doğu tarafındaki ülkelere ulaşırken batı tarafındaki ülkelere ulaşmamaktadır. Yani ülkemizin doğu tarafındaki ülkeler gündüzü yaşarken batı tarafındaki ülkeler geceyi yaşamaktadır. İkinci durumda ise Güneş ışın- ları, ülkemize göre Dünya’nın batı kısmındaki ülkelere ulaşırken doğu tarafındaki ülkelere ulaş- mamaktadır. Yani ülkemizin batı tarafındaki ülkeler gündüzü yaşarken doğu tarafındaki ülkeler geceyi yaşamaktadır. Gündüzden geceye geçişin doğudan batıya doğru ilerlemesi, Dünya’nın kendi ekseni etrafında bunun tam tersi yönde yani batıdan doğuya doğru döndüğünün ispatı- dır. Bu dönüş yönü aynı zamanda saatin dönüş yönünün tersi olarak da tarif edilebilir.
Güneş ışınlarının geliş yönü
Güneş ışınlarının geliş yönü
İlk durum Sonraki durum
Ay’ın Dünya etrafındaki dönüş yönü, Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüş yönü ile aynıdır. Bu nedenle yeni ay evresinden sonra ilk dördün evresi oluşurken Ay’ın sağ tarafındaki bölgenin aydınlık alanı artmaktadır. Eğer Ay, ters yönde dönseydi ilk dördün bize göre sol ta- raftan oluşmaya başlardı.
Geceleri Ay’ı gözlemlediğinizde, özellikle Dolunay’ın olduğu gecelerde, Ay’ın yüzey haritası- nın aynı olması dikkatinizi çekti mi? Ay kendi ekseni etrafında, Dünya’nın kendi ekseni etrafın- daki dönüş yönüyle aynı yönde dönmektedir. Ay’ın Dünya etrafındaki dolanma süresi ile kendi ekseni etrafındaki dönme süresinin eşit olduğunu daha önce belirtmiştik. Hatta bu sürenin
Güneş, Dünya ve Ay
1.
Ünite
yaklaşık 27 gün olduğunu söylemiştik. Ay’ın Dünya etrafındaki dolanma süresinin, kendi ekse-
ni etrafındaki dönme süresine eşit olmasının sonucu olarak Dünya’dan Ay’ın hep aynı yüzeyi görülmektedir. Yani Ay’ın arka yüzeyi, Dünya’dan gözlenememektedir.
Güneş ışınlarının geliş yönü
Güneş ışınlarının geliş yönü
İlk durum Sonraki durum
Güneş’in, Dünya’nın ve Ay’ın hareket yönleri (Boyutlar temsilidir.)
Güneş’in, Dünya’nın ve Ay’ın hareketlerini aşağıda yer alan Genel Ağ adresindeki simü- lasyonda izleyelim.
Adres: https://phet.colorado.edu/sims/html/gravity-and-orbits/latest/gravity-and-orbits_en.html
İzleyelim-Öğrenelim
Dünya, Güneş etrafında da kendi ekseni etrafında döndüğü yönde dolanmaktadır. Dünya’nın Güneş etrafındaki bu hareketi elips şeklindedir. Elips, daireye benzer bir şekildir. Aynı şekil- de, Güneş de kendi ekseni etrafında, Dünya’nın dönüş yönüyle aynı yönde dönmektedir. Bu durumda Güneş’in, Dünya’nın ve Ay’ın yaptığı dönme ve dolanma hareketlerinin hepsi, aynı yönde meydana gelmektedir. Yukarıdaki görselde olduğu gibi Güneş, Dünya ve Ay’ın dönme ve dolanma yönleri saat yönünün tersidir.
Kendimizi Değerlendirelim 1.4
1.
Ünite
Güneş, Dünya ve Ay
FEN, MÜHENDİSLİK VE GİRİŞİMCİLİK UYGULAMALARI
Güneş ışığını yansıtma düzenekleri kullanarak yer altı otoparklarının aydınlatılmasına yönelik bir proje geliştirebilirsiniz.
Günümüzde Güneş enerjisinden çok farklı alanlarda yararlanmaktayız.
Siz de Güneş enerjisinden yararlanmak amacıyla bir tasarım geliştiriniz. Tasarımınızı
ister çizerek isterseniz oluşturacağınız üç boyutlu maketle tanıtınız. Tasarımlarınızı yıl so- nunda düzenleyeceğiniz Bilim Şenliği’nde sergileyiniz.
Projenin Değerlendirilmesi: Yapılan çalışmalar öğretmenin vereceği ya da kitap sonunda yer alan proje değerlendirme ölçeği ile değerlendirilir.
Dünya, kendi ekseni etrafında ters yönde dönseydi, günlük yaşantımızda ne gibi deği- şiklikler meydana gelirdi?
Dünya, Güneş etrafında ters yönde dolansaydı, günlük yaşantımızda ne gibi değişik- likler meydana gelirdi?
Ay, kendi ekseni etrafında ters yönde dönseydi, günlük yaşantımızda ne gibi değişik- likler meydana gelirdi?
Ay, Dünya etrafında ters yönde dolansaydı, günlük yaşantımızda ne gibi değişiklikler meydana gelirdi?
Güneş’in, Dünya’nın ve Ay’ın dönme ve dolanma yönlerini çizerek gösteriniz.
Aşağıda verilen Dünya ve Ay görsellerinin meydana gelme zamanlarını doğru bir şe- kilde sıralayınız.
a b c
ÜNİTE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI
Güneş, Dünya ve Ay
1.
Ünite
Aşağıdaki cümleleri okuyarak doğru olanların başına “D” yanlış olanların başına “Y” yazınız.
(…) Güneş, Dünya ve Ay’dan daha büyüktür.
(…) Güneş, kendi ekseni etrafında dönme hareketi yapmaz.
(…) Ay yüzeyi, toprak yerine Ay taşları ile kaplıdır, Ay yüzeyinde toprak bulunmaz.
(…) Ay, dolunay evresinde iken Dünya’dan görülen bütün yüzeyi, Güneş tarafından ay- dınlatılır.
(…) Ay; kendi etrafında dönme, Dünya’nın ve Güneş’in etrafında ise dolanma hareketi yapar.
(…) Ay’ın evrelerinin oluşmasının sebebi kendi etrafında dönmesidir.
(…) Her zaman, Ay’ın aynı yüzeyini görürüz.
(…) Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döner.
(…) Güneş, katmanlı bir yapıya sahiptir.
(…) Ay’ın hilal evresinden sonra meydana gelen ilk ana evre, dolunaydır.
Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere, verilen sözcüklerden uygun olanı yazı- nız. (Aynı sözcük birden fazla yerde kullanılabilir.)
kendi ekseni
büyük
ilk dördün
farklı
Güneş
Dünya
küçük
son dördün
aynı
şişkin ay
yeni ay
dolunay
7 gün
27 gün
hilal
Ay
1. Güneş, büyüklük olarak Dünya’dan daha tür.
Güneş etrafında dönerken etrafına ışık yayar.
Ay, büyüklük olarak Dünya’dan daha tür.
Sırasıyla Dünya, Ay ve Güneş aynı doğrultu üzerinde sıralandığında Ay, Dünya’dan
.............................. evresinde görülür.
Dünya’dan baktığımızda kendimize göre Ay’ın sağ yarısının görüldüğü evre ...............
................. evresidir.
Ay’ın evrelerinin oluşmasının sebebi Ay’ın etrafında dolanmasıdır.
Ay, kendi ekseni etrafındaki bir turunu de/da tamamlar.
Dünya’dan Ay’a baktığımızda her zaman Ay’ın yüzünü gözlemleriz.
9. Ay’ın ara evrelerinin isimleri ................................ ve dır.
10. Gece ve gündüzün oluşmasının nedeni, Dünya’nın etrafında dön-
mesidir.
1.
Ünite
Güneş, Dünya ve Ay
Aşağıdaki çoktan seçmeli sorularda doğru seçeneği işaretleyiniz.
Mehmet Dünya, Güneş ve Ay’ın bir modelini oluşturmak istiyor. Dünya modeli için por- takal kullandığına göre Güneş ve Ay için hangi meyveleri kullanmalıdır?
A) Güneş-Erik
B) Güneş-Karpuz
C) Güneş-Kavun
D) Güneş-Ceviz
Ay-Şeftali
Ay-Bal kabağı
Ay-ceviz
Ay-Fındık
Güneş ve Ay’ın Dünya’dan hemen hemen aynı büyüklükte görünmesinin sebebi nedir?
Gerçekte de aynı büyüklükte olmaları
Ay’ın Dünya’ya daha yakın olması
Güneş’in ışık kaynağı olması
Ay’ın Dünya etrafında dolanması
Fen bilimleri öğretmeni tahtadaki şekli kullanarak ders anlatmaktadır.
Öğretmen, tahtaya çizdiği bu şekille öğrencilere hangi konuyu anlatıyor olabilir?
Gece gündüzün oluşumunu
Ay’ın hareketlerini
Güneş’in hareketlerini
Dünya’nın hareketlerini
Dünya’dan Ay’ı gözlemleyen bir öğrenci, Ay’ı aşağıdaki gibi görmektedir.
Sizce öğrenci görseldeki Ay’ı, evrelerin kaçıncı haftasında gözlemlemektedir?
Ay’ın 3. haftası B) Ay’ın 4. haftası C) Ay’ın ilk haftası D) Ay’ın 2. haftası
Güneş, Dünya ve Ay 1.
Ünite
Ay’ın her gün farklı şekilde görülmesinin sebebi nedir?
Dünya’nın Güneş etrafında dolanması
Ay’ın her zaman, aynı yüzünün Dünya’ya dönük olması
Ay’ın kendi etrafında dönmesi
Ay’ın Dünya etrafında dolanması
Ay, Dünya etrafında dolanmasaydı, her zaman şekildeki konumda olduğu gibi sabit bir noktada Dünya ile birlikte Güneş’in etrafında dolansaydı, aşağıdakiler- den hangisi gerçekleşirdi?
Ay’ı 30 gün boyunca hiç göremezdik.
Ay’ı her zaman dolunay olarak görürdük.
Ay
Dünya
Güneş
Ay’ı 15 gün dolunay, 15 gün yeni ay olarak görürdük.
Ay’ı her zaman ilk dördün evresinde görürdük.
Astronotlar, tarihte ilk kez uzayda yetiştirilen bir bit- kinin tadına baktı. Uluslararası Uzay İstasyonu’nda gö- revli astronotlar, yer çekiminin çok az ve radyasyonun çok fazla olduğu, LED ışıkla aydınlatılan ortamda yaklaşık iki ayda üretilen marulların oldukça lezzetli olduğunu belirtti. Yapılan bu keşif sayesinde Ay’da yaşayabilmek için ge- rekli besin üretimine dair önemli bir adım atılmış oldu.
Metinde yer alan bilgilere göre, uzayda bitki yetiştirilmesi ile ilgili aşağıdaki yo- rumlardan hangisi doğrudur?
Ay’da, Dünya’ya göre daha uzun sürede marul yetişir.
Radyasyonun fazla olduğu uzay ortamında bitki yetişmez.
Güneş ışığı olmadan bitki yetiştirmek imkânsızdır.
Yer çekiminin çok az olduğu yerlerde marul yetiştirilebilir.
Ay’da canlıların yaşayamamasının nedenleri arasında;
Ay’da havanın olmaması
Ay’ın yer çekiminin olması
Ay yüzeyinin bazı zamanlar çok sıcak olması özelliklerinden hangileri olabilir?
I ve III B) I ve II C) II ve III D) I, II ve III
1.
Ünite
Güneş, Dünya ve Ay
Güneş, Dünya ve Ay’ın konumları şekildeki gibidir.
Güneş Dünya
Ay
2
A) 1
1
1
B) 2
2
2
C) 1
2
2
D) 2
2
1
Ay takvimine göre ayın 14’ünde Ay, aşağıdaki evrelerden
A) Yeni ay
B) İlk dördün
C) Dolunay
D) Son dördün
Güneş’in, Dünya’nın ve Ay’ın dönüş yönleri hangi şıkta doğru belirtilmiştir?
1 2
hangisinde bulunur?
Bülent, evlerinin camından Ay’ı 15 gün boyunca gözlemlemiştir. Gözlemlediği Ay’ı bazı günler kağıtlara çizmiştir. Bülent’in çizdiği kâğıtlar aşağıdaki gibidir.
Bülent kâğıtları karıştırdığı için Ay’ın evrelerinin oluşum sırasını da karıştırmıştır. Bü- lent görselleri doğru bir şekilde sıraladığında sizce üçüncü sıradaki görsel hangisi olur?
B) C) D)
Özge, Ay’ın ana ve ara evrelerini aşağıdaki gibi sınıflandırmıştır.
Ay’ın ana evreleri Yeni ay
İlk dördün
Dolunay
Hilal
Ay’ın ara evreleri Son dördün
Şişkin ay
Ancak sınıflandırmada hata yapmıştır. Aşağıdaki değişikliklerden hangisi yapılırsa sı- nıflandırma doğru olur?
Başlıkları yer değiştirmek
Hilal ile son dördünün yerini değiştirmek
Şişkin ay ile ilk dördünün yerini değiştirmek
Hilal ve ilk dördünü ara evrelere almak
2
1
1
Güneş, Dünya ve Ay 1.
Ünite
EĞLENEREK ÖĞRENELİM
1 No.lu cümleden başlayarak cümleleri okuyunuz. Cümle doğru ise mavi, yanlış ise kırmızı
oku takip ederek ulaştığınız çıkışı aşağıdaki noktalı yere yazınız. Aynı işlemi, 3 No.lu cüm- leden başlayarak tekrarlayınız.
1
Dünya’nın ve Ay’ın
kendi eksenleri etra- Y fında dönme yönleri
aynıdır.
2
Güneş de Dünya gibi katmanlı yapı- ya sahiptir.
3
Ay’ın yüzey sıcak-
Y lığı, Dünya gibi çok değişmez.
D D
4
Ay’ın atmosferi yoktur.
5
Ay’ın dolunay evre-
Y sinden sonra ilk dör- dün evresi oluşur.
6
İlk dördün evre-
sinden 14 gün son- ra, son dördün ev- resi oluşur.
D D
7
Ay, kendi ekseni etrafında dönmez. Y
8
Güneş, Dünya ve Ay’ın dönme yönleri saat yönünün tersidir.
9
Güneş ve Dünya,
kendi eksenleri et- rafında aynı yönler- de döner.
D D
1 2 3 4
nolu çıkış
3. nolu çıkış
Y
D
D
D
Ünite
Canlılar Dünyası
ÜNİTE
Ünitenin Amacı
Bu ünitede, canlıları benzerlik ve farklılıklarına göre sınıflandırmayı; mikroskobu, mikros- kobik canlıları, mantarları, bitkileri, hayvanları tanımanıza yönelik bilgi ve beceriler kazan- manız amaçlanmaktadır.
CANLILARI TANIYALIM
MİKROSKOBİK CANLILAR
MANTARLAR
BİTKİLER
HAYVANLAR
CANLILAR DÜNYASI
Ünite
Öğrendiklerimiz
Çevremizdeki örnekleri kullanarak varlıkları canlı ve cansız olarak sınıflandırmayı,
Canlı yaşamı ve besin içerikleri arasındaki ilişkiyi, Su ve minerallerin bütün besinlerde bulunduğunu,
Sağlıklı bir yaşam için besinlerin tazeliğinin ve doğallığının önemini öğrendik.
Öğreneceklerimiz
Canlıları, örnekler vererek benzerlik ve farklılıklarına göre sınıflandırmayı,
Canlıları; bitkiler, hayvanlar, mantarlar ve mikroskobik canlılar olarak gruplamayı, Canlılar için önemli olan hijyen kurallarını ve güvenlik önlemlerini öğreneceğiz.
2.
Ünite
Canlılar Dünyası
CANLILARI TANIYALIM
Konu/Kavramlar: Canlıların benzerlik ve farklılıkları, mikroskobik canlılar, mantarlar, bit- kiler, hayvanlar, mikroskop, hijyen, güvenlik tedbirleri
Market reyonları Kütüphane
Mikroskobik canlılar
Mantarlar
Bitkiler
Hayvanlar
CANLILAR
Sınıflandırma, hayatımızı kolaylaştıran bir işlemdir. Örneğin markete gittiğimizde aradığı- mız ürünü kolay bir şekilde bulmamız için içecekler, unlu mamuller ve et ürünleri gibi değişik ürünler sınıflandırılmıştır. Aynı şekilde, kütüphanelerde bulunan birçok kitap; türüne, yazarına ve konusuna göre değişik şekillerde sınıflandırılmıştır. Sınıflandırma, hayatın pek çok safha- sında yapılmaktadır. Öğrenciler yaş gruplarına göre sınıflandırılarak eğitim-öğretim görmek- tedir. Elbiselerimizi kışlıklar ve yazlıklar olarak sınıflandırıp dolabımıza bu şekilde yerleştiri- riz. Sınıflandırmanın sağladığı kolaylıklardan bilim insanları da yararlanmıştır. Bilim insanları, yeryüzünde yaşayan binlerce canlıyı incelerken tüm canlıların tek tek incelenmesi işleminin imkânsız olduğunu fark etmişler ve canlıları kendi içerisinde belirli sınıflara ayırarak gruplandır- mışlardır. Benzer özellik gösteren canlılar aynı grup içerisinde incelenmiştir. Canlılar, başlıca dört grup altında incelenir:
Canlılar Dünyası 2.
Ünite
1. MIKROSKOBIK CANLILAR
Süt
Yoğurt
Öglena
Amip
Terliksi hayvan
Yukarıda gördüğünüz sütü, peynire ve yoğurda dönüştüren canlının mikroskobik canlı ol- duğunu biliyor muydunuz? Adından da anlaşılacağı gibi bu canlılar ancak mikroskop altında gözlemlenebilir. Bu canlılar tek bir hücreye sahip oldukları için basit yapılı canlılardır. Suda, havada, toprakta ve canlıların vücutlarında yaşayabilirler. Bunların, insan vücuduna girdiğinde vücuda zarar verip hastalık yapanlarına mikrop denmektedir. Bu canlılar verem, tifo, tetanos, kolera ve kızamık gibi birçok hastalığa neden olabilir. Mikroskobik canlıların tehlikelerinden korunmak için hijyene dikkat etmeliyiz. Bütün mikroskobik canlılar zararlı değildir. Örneğin bak- teriler dediğimiz tek hücreli canlıların bir bölümü, insan sağlığına fayda sağlamaktadır. Faydalı bakterilerden bazıları sütü, yoğurda ve peynire dönüştürmektedir. Mikroskobik canlıların bir başka yararı da doğada oluşan atıkların çürüyüp toprağa karışmasını sağlamalarıdır. Bu can- lılar, bir bakıma doğal yoldan temizlik yapmaktadır. Tek hücreli canlılara amip, öglena, terliksi hayvan ve bakteriler örnek olarak verilebilir.
Amip, öglena ve terliksi hayvan Bakteriler
2.
Ünite
Canlılar Dünyası
Şimdi, mikroskobik canlıları gözlemleyebileceğimiz bir etkinlik yapalım.
1
Etkinlik
MIKROSKOBIK CANLILARI GÖZLEMLIYORUM
Hangi Malzemeler Gerekli?
Bir gün önceden dışarıda bekletilmiş yoğurt (1 kaşık)
Su
Damlalık
Kâğıt havlu
Lam, lamel
Mikroskop
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım.
Damlalık ile lam üzerine, bir damla su damlatalım.
Damlalığı kurulayarak bir gün önceden dışarı çıkartılmış ve bekletilmiş yoğurttan dam- lalığın ucuyla bir miktar alıp bunu, lam üzerine bırakalım.
Lameli yoğurdun üzerine bırakalım. (Lameli yoğurdun üzerine bırakırken önce bir ke- narını temas ettirip 45 derecelik açı yapacak şekilde bırakalım ki hava kabarcığı kalmasın.)
Hazırlamış olduğumuz preparatı, mikroskop tablası üzerine yerleştirelim.
Mikroskobun ayarlarını yaparak görüntüyü gözlemleyelim.
Diğer objektifleri kullanarak preparatı inceleyelim.
Mikroskopta gözlemlediğimiz görüntüleri defterimize çizelim.
Sonuçları Değerlendirelim
Preparat üzerindeki bakterileri gözlemleyebildiniz mi?
Defterinize çizdiğiniz görüntüleri arkadaşlarınızla karşılaştırınız.
Yaptığımız etkinlikte, yoğurt oluşumuna neden olan bakterileri gözlemlemiş olmalısınız. Mik- roskobumuzun durumuna göre bakterilerin titreşim şeklindeki hareketlerini bile görebilirsiniz.
Canlılar Dünyası 2.
Ünite
Bunu biliyor musunuz?
Bakteriler çok soğuk olan buzullardan çok sıcak olan kaplıcalara kadar dünyanın her yerinde yaşayabilir. Hava ve su damlacıkları ile çok uzak mesafelere taşınabilir.
Kaynak: http://muhendis.kafkas.edu.tr
Yediği mantardan zehirlenen kadın hastaneye kaldırıldı.
Yediği mantardan sonra mide bulantısı ve kusma şikâyetiyle hastaneye başvuran kadının mantardan zehirlendiği anlaşıldı.
Basından
MANTARLAR
Mantar denince birçoğumuzun aklına, yukarıdaki gazete haberine konu olan, gıda olarak tüketilen şapkalı mantarlar gelir. Aslında mantarlar birçok çeşidi olan canlı grubudur. Mantarlar küf, maya, parazit ve şapkalı mantarlar olmak üzere dört grupta incelenir.
Küf mantarları peynir, limon, portakal ve ekmek gibi gıdaların üzerinde oluşan, genelde yeşilimsi renkte görülen canlılardır.
Bunu biliyor musunuz?
Penisilin denen antibiyotik, küf mantarları tarafından üretilmektedir. Alexander Fleming (Aleksandır Fileming) tarafından keşfedilmiştir.
Kaynak: http://www.bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/penisilin
Peynir küfü Sebze ve meyve küfü Ekmek küfü
2.
Ünite
Canlılar Dünyası
Maya mantarları da çıplak gözle görülemeyecek kadar küçük yapılı canlılardır. Hamurun mayalanmasını ve sirke oluşumunu maya mantarları sağlar.
Maya mantarları Hamur
Parazit mantarlar ise genelde insan vücudunun nemli bölgelerinde yaşar. Ayak parmaklarının arası, mantarların en yoğun yaşadığı bölgedir. Genellikle kaşıntıya neden olur. Bunun dışında saçkıran ve ağızda oluşan pamukçuklar, mantarların neden olduğu sorunlardır. Parazit mantar- lardan korunmak için başkasına ait çorap, tarak ve terlikleri hijyen açısından kullanmamalıyız.
Ayak mantarı Saçkıran Pamukçuk
Şapkalı mantarlar, çok hücreli canlılardır. Bu mantarlar, ağaç gövdelerine veya toprağa tutunarak ihtiyaç duydukları besinleri başka canlıların kalıntılarından karşılarlar. Protein ve vi- tamin yönünden zengindir. Besin olarak kullanılan mantarlara, kuzu göbeği ve çam mantarının yanı sıra kültür ortamında üretilen ve pazarlarda gördüğümüz kültür mantarları örnek verilebi- lir. Ancak bazı şapkalı mantarlar zehirlidir. Zehirli ve zehirsiz olduğu hakkında kesin bir bilgimiz yoksa, mantarları gıda olarak tüketmemeliyiz.
Çam mantarı
Kültür mantarı
Zehirli mantar
Kuzu göbeği
Canlılar Dünyası 2.
Ünite
BITKILER
Lale Gül Papatya
Doğada yaşayan canlıların en temel ihtiyacı, beslenmedir. Bitkiler de bütün canlıların temel besin kaynağıdır. Bitki örtüsünde meydana gelen bir azalma, diğer canlıları da olumsuz etkile- yebilir. Bitkiler çiçekli ve çiçeksiz olmak üzere başlıca iki grup altında incelenir. Çiçekli bitkiler, çiçek ve tohum içeren bitkilerdir. Çiçek, bitkinin üreyip tohum oluşmasını sağlayan üreme orga- nıdır. Lale, gül, papatya gibi bitkilerin yanı sıra domates, biber, zeytin, elma, kiraz, şeftali, çam, çınar gibi bitkiler de çiçekli bitkilere örnek verilebilir. Çiçekli bitkiler genel olarak dört bölümden oluşur. Bu bölümlerin isimlerini ve görevlerini aşağıdaki görsele bakarak öğrenelim.
Gövde: Bitkiyi ayak- ta tutan, taşıyan, kök ile yapraklar arasındaki ile- timi sağlayan bölümdür.
Kök: Bitkinin toprak-
tan su ve mineral alan
bölümüdür.
Yaprak: Bitkide besin üretiminin en fazla yapıl- dığı bölümdür.
Çiçek: Bitkinin üreme organıdır.
2.
Ünite
Canlılar Dünyası
Atkuyruğu
Eğrelti otu
Kibrit otu
Çiçeksiz bitkiler ise çiçeği olmayan bitkilerdir. Bu bitkiler, çiçekli bitkilerden farklı bir üreme sistemine sahiptir. Kök, gövde ve yaprak bazı türlerinde bulunurken büyük bir bölümünde bu yapılar çok gelişmemiştir. Eğrelti otları, atkuyruğu, kibrit otu ve kara yosunu çiçeksiz bitkilere örnek verilebilir.
Kara yosunu
FEN, MÜHENDISLIK VE GIRIŞIMCILIK UYGULAMALARI
Öğretmen rehberliğinde sınıf arkadaşlarınız ile iş bölümü yaparak çevrenizde bulunan çiçekli ve çiçeksiz bitkilerin fotoğraflarını çekiniz. Çekilen fotoğrafları sınıflandırınız. Ortaya çıkan sınıflandırma tablolarından oluşan bir görsel sergisi düzenleyiniz. Çalışmalarınızı yıl sonunda düzenleyeceğiniz Bilim Şenliği’nde sergileyiniz.
Projenin Değerlendirilmesi: Yapılan çalışmalar öğretmenin vereceği ya da kitap sonunda yer alan proje değerlendirme ölçeği ile değerlendirilir.
HAYVANLAR
Hayvanlar da bitkiler gibi çeşitli gruplara ayrılarak incelenmektedir. Hayvanlar; omurgalılar ve omurgasızlar şeklinde ikiye ayrılır. Omurgalıları da kendi içerisinde beş grupta inceleyebi- liriz.
Omurgalı Hayvanlar
Omurgasız Hayvanlar
Hayvanlar
Memeliler
Kuşlar
Balıklar
Sürüngenler Kurbağalar
Canlılar Dünyası 2.
Ünite
Omurgalı Hayvanlar
Canlıların vücut yapılarında bazı ortak özellikler bulunur. İskelet de bu yapılardan biridir. Kemik ve kıkırdak gibi sert yapılardan oluşan bir iskelete sahip canlılara omurgalı hayvanlar denir. Omurgalı hayvanların gruplarını ayrı ayrı inceleyerek bunlara örnek verelim.
Memeliler
Bu canlılar, yavrularını sütle besler, doğurarak çoğalır. Karada ve suda yaşayan memeliler olduğu gibi, yarasa gibi uçan memeliler de vardır. Memeli hayvanlara kedi, köpek, ayı, yunus, balina, kirpi, köstebek, zürafa, at ve inek örnek verilebilir.
Kedi ve köpek
Kuşlar
Ayı
Yunus
Bu gruptaki canlıların vücutları tüylerle kaplıdır. Kuşlar, yumurta ile çoğalır. Bu hayvanlara serçe, papağan, güvercin, tavuk, ördek, kartal, deve kuşu, penguen ve flamingo örnek verilebilir.
Güvercin
Ördek
Bunu biliyor musunuz?
Denizlerde balıklar gibi yüzen balina, yunus ve foklar, akciğerleri ile soluk alıp veren, do- ğurarak çoğalan memeli hayvanlardır.
Kaynak:https://www.ktu.edu.tr/dosyalar/ormankoruma_1e791.pdf
Flamingo
Papağan
2.
Ünite
Canlılar Dünyası
Balıklar
Bu canlı grubu, tatlı ve tuzlu sularda yaşar. Yumurta ile çoğalır. Yüzgeçleri ile hareket eder. Balıkların vücutları genelde koruyucu pullarla kaplıdır. Solungaç solunumu yapan bu hayvan- lara hamsi, alabalık, çupra, köpek balığı, japon balığı örnek verilebilir.
Çupra
ç. Sürüngenler
Köpek balığı
Japon balığı
Bu canlıların suda veya karada yaşayan türleri bulunabilir. Yumurta ile çoğalır. Vücutlarının dış kısmı pullarla kaplıdır. Ayakları olmayıp sürünerek hareket edenlerin yanı sıra ayakları bu- lunan sürüngenler de vardır. Bu hayvanlara timsah, yılan, kaplumbağa, kertenkele, bukalemun örnek verilebilir.
Timsah
Kurbağalar
Yılan
Bukalemun
Bu canlılar, yumurta ile çoğalır. Kurbağalar, yaşamlarının ilk dönemlerinde iribaş adında suda yaşayan kuyruklu bir canlı iken daha sonraları kuyruğun kaybolmasıyla ergin bir kurbağaya dönüşür. Kurbağaların yumurtadan çıktıktan son- ra ergin bir kurbağa oluncaya kadar geçirdikleri bu sürece başkalaşım adı verilir.
Canlılar Dünyası 2.
Ünite
Kurbağaların vücutları nemli yapıda olup ayakları perdelidir. Bazı kurbağa türlerinin zehirli olduğu bilinmektedir.
Bazı kurbağa çeşitleri
Omurgasız Hayvanlar
Kelebek
Uğur böceği
Salyangoz
Genelde vücutlarının dış kısmı sert bir kabukla çevrili olan hayvanlara omurgasız hay- vanlar denir. Bazı omurgasız hayvanların vücutlarında sert kabuk bulunmamaktadır. Karada yaşayan omurgasız hayvanlara kelebek, uğur böceği, solucan, arı, karınca, salyangoz, sinek; suda yaşayan omurgasız hayvanlara da denizanası, mercan, ahtapot, denizyıldızı örnek veri- lebilir.
Sınıf arkadaşlarınızla birlikte çeşitli hayvan görsellerinden oluşan ve bu hayvanların bu- lunduğu gruplarla ilgili bilgilerin yer aldığı bir görsel sergisi oluşturunuz. Çalışmalarınızı yıl sonunda düzenleyeceğiniz Bilim Şenliği’nde sergileyiniz.
Sınıf Etkinliği
Mercan
Ahtapot
Denizyıldızı
2.
Ünite
Canlılar Dünyası
Şimdi, öğrendiklerimizi pekiştirmek amacıyla aşağıdaki etkinliği yapalım.
2
Etkinlik
CANLILARI SINIFLANDIRIYORUM
Etkinlik Öncesi Hazırlık
Gazete, dergi veya Genel Ağ gibi kaynaklardan bitki, hayvan, mikroskobik canlı ve man- tarlar ile ilgili fotoğraflar toplayınız.
Hangi Malzemeler Gerekli?
Çeşitli canlı fotoğrafları
Makas
Yapıştırıcı
Fon kartonu
Kalem
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım.
Daha önceden bulduğumuz canlı fotoğraflarını düzgün şekilde keselim.
CANLILAR
Aşağıda yer alan şemayı, kartonun tamamını kaplayacak şekilde kartonun başlık kıs- mına çizelim.
Hayvanlar
Bitkiler
Mantarlar
canlılar
Mikroskobik
Kestiğimiz fotoğrafları uygun şekilde şemaya yapıştıralım.
Sonuçları Değerlendirelim
Uyarı
Ülkemizde yaklaşık 2 200 makromantar türü olduğu bilinmektedir. Doğa mantarları; ye- nilebilen, yenilemeyen ve zehirli mantarlar olarak gruplandırılmaktadır. Türkiye’de yaklaşık 300 civarında yenilebilir özellikte doğal mantar türü bulunmaktadır.
Kaynak: https://ordu.tarimorman.gov.tr/Belgeler/G%C4%B1da%20ve%20Yem/MANTAR%20 ZEH%C4%B0RLENMELER%C4%B0%20VE%20BA%C5%9ELICA%20ZEH%C4%B0RL%C4%B0%20
MANTARLAR.pdf
Şemada gösterdiğiniz canlı gruplarının ortak özelliklerini söyleyiniz.
Kendimizi Değerlendirelim 2.1
Canlılar Dünyası 2.
Ünite
Aşağıda verilen soruların cevaplarını görsel numaralarını kullanarak yanındaki boşluğa yazınız.
1
Koyun
2
3
4
Salyangoz
Su kaplumbağası
Yarasa
5
Köpek balığı
7
Balina
6
8
Kurbağa
Palyaço balığı
9
Denizkestanesi
10
Martı
11
Arı
12
Karınca
Hangi canlılar omurgalı hayvanlara örnek verilebilir? .........................
Hangi canlılar omurgasız hayvanlara örnek verilebilir? .........................
Hangi canlılar memeliler grubundaki canlılara örnek verilebilir? .........................
ç. Hangi canlılar karada yaşayan canlılardır? .........................
Hangi canlılar hem karada hem de suda yaşar? .........................
Günlük yaşamda karşılaştığımız çiçekli ve çiçeksiz bitkilere örnekler veriniz.
Günlük yaşamda karşılaştığımız mikroskobik canlılara ve mantarlara örnekler veriniz.
Ünite
Canlılar Dünyası
ÜNITE ÖLÇME VE DEĞERLENDIRME ÇALIŞMALARI
Aşağıdaki cümleleri okuyarak doğru olanların başına “D”, yanlış olanların başına “Y” yazınız.
(…) Çiçekli bitkilerde bulunan çiçek, bitkinin üreme organıdır.
(…) Kuşlar, yavrularını doğurur.
(…) Mikroskobik canlıların tamamı zararlıdır.
(…) Bazı şapkalı mantarlar zehirlidir.
(…) Yoğurt oluşumu, yararlı bakteriler tarafından gerçekleşir.
(…) Tek hücreli mantarların tamamı zararlıdır.
(…) Kuşlar, yumurta ile çoğalır.
(…) Balıklar, omurgalılar sınıfında yer alır.
Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere, kutucuklarda verilen sözcüklerden uy- gun olanı yazınız.
amip
mikroskobik canlılar
küf
sürüngenler
yaprak
çiçekli
çiçeksiz
parazit
paramesyum
hijyen
dal
omurgasız
kök
omurgalı
güvenlik
kurbağalar
Genelde kök, gövde gibi yapıların yeterince gelişmediği bitki grubuna ........................
bitkiler denir.
Vücutlarında kemik ve kıkırdak gibi sert yapıların bulunduğu iskelete sahip canlılara
.............................. hayvanlar denir.
Sütten yoğurt yapımında yararlanılır.
Mantarlar .............................., şapkalı, ve maya mantarları olmak
üzere dörde ayrılır.
Mikroskobik canlılara ....................... öglena, ve bakteriler örnek olarak
verilebilir.
İnsan sağlığı açısından, parazit mantarlarla mücadelede çok önemlidir.
Çiçekli bitkiler genelde ................., gövde, ve çiçek gibi yapılardan oluşur.
Suda veya karada yaşayabilen, vücutlarının dış kısmı pullarla kaplı ve yumurta ile ço- ğalan canlı grubu dir.
Canlılar Dünyası 2.
Ünite
Aşağıda verilen çoktan seçmeli sorularda doğru seçeneği işaretleyiniz.
Aşağıdaki bitkilerin hangisi çiçekli bitkilere örnek olarak verilebilir?
Eğrelti otu B) Atkuyruğu C) Su yosunu D) Elma
Bir canlının özellikleri şu şekildedir:
Omurgaya sahiptir.
Yumurta ile çoğalır.
Vücudu pullarla kaplıdır.
Yukarıda özellikleri verilen canlı aşağıdakilerden hangisi olabilir?
B) C) D)
Çiçekli bitkilerde kök, gövde, yaprak ve çiçek gibi organlar bulu- nur. Yaprağın görevi besin üretmek, terleme ve solunum yapmaktır.
Emel Hanım, sarma yapmak için bahçelerinde bulunan üzüm bitki- sinin yapraklarının bir kısmını toplamıştır.
Yaprakları toplanan üzüm bitkisiyle ilgili besin üretme, solu- num ve terleme olayları için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
Solunum
Terleme
Besin Üretme
A) Artar
Artar
Artar
B) Azalır
Azalır
Azalır
C) Artar
Azalır
Artar
D) Azalır
Artar
Azalır
Aşağıda mantarlarla ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
Şapkalı mantarların tümü besin olarak tüketilebilir.
Bazı türleri el ve ayaklarda kaşıntı oluşturur.
Bazı türleri mikroskop ile görülebilir.
Yararlı ve zararlı çeşitleri vardır.
Aşağıda mikroskobik canlılar için verilen özelliklerden hangisi yanlıştır?
Gözle görülemeyecek kadar küçük yapıdadır.
Bazı türleri, insan sağlığı için tehlike oluşturur.
Bazı türleri, insan sağlığına yarar sağlar.
Mikroskobik canlılar, bitkilere örnek olarak verilebilir.
2.
Ünite
Canlılar Dünyası
Mantarlarla ilgili;
Besinlerin küflenmesine neden olur.
İnsan sağlığını olumlu etkileyen türleri parazit mantarlardır.
Şapkalı mantarların tamamı faydalıdır. yargılarından hangisi ya da hangileri doğrudur?
Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III
Aşağıdaki seçeneklerde verilen hastalıklardan hangisi mantarların neden olduğu bir hastalıktır?
Kolera B) Nezle C) Saçkıran D) Verem
Çiçekli bir bitkide bitkinin dik durmasını ve su, besin ve minarellerin bitkinin diğer taraf- larına taşınmasını sağlayan yapı aşağıdakilerden hangisidir?
Kök B) Gövde C) Yaprak D) Çiçek
Aşağıda bir canlı türüne ait bazı özellikler verilmiştir:
Vücutları nemli bir yapıdadır.
Yumurta ile çoğalır.
Gelişme aşamasında başkalaşım geçirir.
Özellikleri verilen canlı grubu aşağıdakilerden hangisidir?
Kurbağalar B) Kuşlar C) Memeliler D) Sürüngenler
Aşağıda verilen hayvanlardan hangisi omurgasız canlılar arasında yer almaz?
B) C) D)
Sinek Köstebek Solucan Kelebek
Yukarıda görseli verilen karayosunu gibi çiçeksiz bitki- lerin yapısında aşağıdakilerden hangisi kesinlikle bulunmaz?
Çiçek B) Gövde
C) Kök D) Yaprak
Canlılar Dünyası 2.
Ünite
EĞLENEREK ÖĞRENELIM
Aşağıdaki kavramları bulmaca kutusunda bularak bu kavramların üzerini çiziniz. Kalan harfleri soldan sağa birleştirerek aşağıdaki şifreyi bulunuz.
HAYVANLAR, BITKILER, MANTARLAR, MIKROSKOBIK CANLILAR, BAKTERI, ŞAPKALI MANTAR, OMURGALI, OMURGASIZ, ÇIÇEKLI, ÇIÇEKSIZ, MEMELILER, KURBAĞALAR, SÜRÜNGENLER, KUŞLAR, BALIKLAR, FOK, SERÇE, YILAN, GÜL, EĞRELTI OTU, SU YOSUNU, KARTAL, YARASA, FARE, SÜNGER, SOLUCAN, DENIZANASI, SINEK, KARA YOSUNU, ÇINAR, BALINA, KARINCA, KELEBEK
B
A
K
T
E
R
I
M
F
S
E
N
K
M
K
M
I
E
U
B
I
D
Ş
A
L
O
I
O
A
E
E
I
T
Ğ
R
M
Ç
E
A
N
Y
L
S
M
R
M
L
K
K
R
B
L
I
N
P
T
I
U
Ü
U
A
E
E
R
I
E
A
Ç
Ç
I
K
A
L
C
R
R
Y
L
B
O
L
L
Ğ
I
E
Z
A
R
A
A
Ü
G
O
I
E
S
E
T
A
N
K
A
L
L
N
N
N
A
S
L
K
K
R
I
L
A
S
N
I
A
E
R
G
S
U
E
I
O
D
O
A
R
I
A
M
R
E
R
E
I
N
R
S
B
S
T
R
I
Z
S
A
N
I
Ç
N
Z
U
O
K
I
U
U
S
E
V
I
N
I
Y
O
L
R
U
F
O
K
Y
M
Ç
K
A
R
T
A
L
Ü
E
N
K
A
Ü
C
O
H
H
A
Y
V
A
N
L
A
R
E
M
R
Ö
A
S
K
U
Ş
L
A
R
Y
A
R
A
S
A
E
B
N
U
K
A
R
I
N
C
A
Ğ
R
E
E
N
I
A
L
N
Y
O
R
U
M
G
H
O
M
U
R
G
A
L
I
U
E
M
D
E
S
Ü
N
G
E
R
Ç
E
Ğ
I
L
L
Ç
I
Ç
E
K
L
I
E
N
I
E
Y
O
N
A
R
U
S
I
N
E
K
M
B
A
L
I
K
L
A
R
Ünite
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme
3. ÜNİTE
Ünitenin Amacı
Bu ünitede doğada var olan çeşitli kuvvetleri tanıyarak kuvvetin büyüklüğünün dinamo- metre ile nasıl ölçüldüğünü keşfetmeniz, farklı yüzey ve ortamlarda sürtünme kuvvetinin harekete olan etkisini gözlemlemeniz, sürtünme kuvvetinin günlük yaşantımızdaki yeri ve öneminden haberdar olmanız, ayrıca sürtünme kuvvetinin artırılması ve azaltılmasına yöne- lik öğrendiğiniz bilgilerden sonra kendi fikirlerinizi ileri sürebilme becerileri ortaya koyarak, yaratıcı ve yenilikçi düşünme becerisi kazanmanız amaçlanmaktadır.
KUVVETİN ÖLÇÜLMESİ
SÜRTÜNME KUVVETİ
KUVVETİN ÖLÇÜLMESİ VE SÜRTÜNME
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme 3.
Ünite
Öğrendiklerimiz
Hızlanma, yavaşlama, dönme, sallanma ve yön değiştirmenin hareketin özellikleri oldu- ğunu ve bu durumların oluşmasında kuvvetin etkisini,
İtme ve çekmenin bir kuvvet olduğunu ve bu kuvvetlerin özelliklerini,
Günlük yaşamda hareketli cisimlerin sebep olabileceği tehlikeleri,
Kuvvetin, cisimlere hareket kazandırmasını ve cisimlerin şekillerini değiştirmesini, Mıknatısların temel özelliklerini ve kullanıldığı yerleri öğrendik.
Öğreneceklerimiz
Kuvvetin büyüklüğünün dinamometre ile ölçülmesini,
Farklı yüzey ve ortamlarda sürtünme kuvvetinin harekete olan etkisini, Sürtünme kuvvetinin günlük yaşantımızdaki yeri ve önemini öğreneceğiz.
3.
Ünite
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme
KUVVETİN ÖLÇÜLMESİ
Konu/Kavramlar: Kuvvetin büyüklüğünün ölçülmesi, kuvvet birimi
Topa vuran futbolcu
Elmanın koparılması
Yukarıdaki görsellerde topu ve elmayı harekete geçiren etkinin ne olduğunu biliyor musu- nuz? Duran bir cismi harekete geçiren, hareket hâlindeki bir cismi durdurabilen ve cisimlerin hızını, yönünü ve şeklini değiştirebilen etkiye kuvvet denir. Görseldeki topun hareketine neden olan kuvvet, itme kuvveti; ağacın dalındaki elmayı koparırken uyguladığımız kuvvet ise çekme kuvvetidir.
Basketbol oynayan gençler
Topun, camı kırması
Kuvvetin itme ve çekme etkisinden başka, yön ve şekil değiştirme etkisi de vardır. Gökyüzü- ne doğru fırlattığımız top, bir süre sonra yön değiştirerek tekrar yeryüzüne düşmektedir. Topun yönünü değiştiren, yer çekimi kuvvetidir. Eğer topa çok şiddetli vurursanız top büyük bir kuv- vetle ortamda bulunan cisimlere çarpıp cisimlerin şeklini bozabilir. Örneğin büyük bir süratle cama çarpan top, camı kırabilir. Dolayısıyla top oynarken dikkatli olmak gerekir.
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme
3.
Ünite
Topa gereğinden daha şiddetli vurmak, istenmeyen kazalara neden olabilir. Uyguladığı- mız kuvvetin şiddeti çok önemlidir. Peki, kuvvetin şiddeti nasıl tespit edilir? Kuvveti hangi aletle ölçersiniz? Şimdi, kuvvetin ölçümünü birlikte öğrenelim.
Dinamometrenin skalası
Dinamometrenin yayı
Kuvvet uygulanan cismin takıldığı çengel
Dinamometre- nin ölçebileceği maksimum kuvvet değeri
Dinamometrenin ölçtüğü değeri okurken takip edilen ibre
Dinamometrenin çekildiği tutma yeri
Kuvvet ölçümü dinamometre adı verilen aletlerle yapılır. Dinamometre, yapısında bulu- nan yayın esneklik özelliğine göre ölçeklendirilmiş bir ölçüm aracıdır. Dinamometre üzerindeki bölümleri daha yakından tanımak için verilen görsel ve görsel üzerinde gösterilen kısımları inceleyelim.
Kuvvet birimi, bilim dünyasına yaptığı katkılardan dolayı Isaac Newton’ın (Ayzek Nivtın) anısına Newton (N) olarak kabul edilmiştir. Deniz seviyesindeki 1kg’lık cisme Dünya’nın uygu- ladığı çekim kuvveti, yaklaşık 10 N’dır.
Okuma Metni
ISAAC NEWTON’IN HAYATI
Isaac Newton (1642 –1727)
25 Aralık 1642’de İngiltere’de doğan Isaac Newton, Grantham’da (Gırenthem) King Schoolda (King Skul) okula başlamış, eğitimini 1661’den itibaren Cambridge Trinity Colle- gede (Kembiriç Tirinti Kalıc) sürdürmüştür. Trinity Collegedey- ken Isaac Barrow (Ayzek Barov) adında seçkin bir matematik profesöründen ders almış, öğrencisinin çok yetenekli olduğu- nu anlayan Barrow, kürsüsünü ona bırakmak için görevinden istifa etmiş. Böylece Newton’ın öğretim üyesi olmasına ve he- nüz yirmi altı yaşındayken matematik kürsüsüne seçilmesine
olanak tanımıştır. Üniversitenin 1665’teki büyük veba salgını nedeniyle kapanmasından
dolayı, annesinin yanına giden Newton, burada yer çekimi yasasını keşfetmiştir. Hatta, Isaac Newton için anlatılan bir hikâyede, Newton bir elma ağacının altında otururken ağaç- tan bir elmanın kafasına düştüğü ve Newton’ın, elmanın neden aşağıya düştüğünü düşü- nerek yer çekimi kuvvetinin varlığını bu şekilde keşfettiği söylenir.
3.
Ünite
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme
Newton ayrıca ışığın özellikleri ve doğası üzerine çok sayıda deney yapmıştır. Newton,
yaptığı araştırmaları iki temel kitapta toplamıştır. Bu iki kitap, 17. yüzyıl biliminin gelişimini doğrudan etkileyen temel bilim eserleridir. Newton, fiziğin birçok alanında çalışma yürüt- müş bir bilim insanıdır. Bu çalışkanlığının neticesinde, hiçbir bilim insanına nasip olmayan bir üne sahip olarak 1727’de ölmüştür.
Kaynak: Topdemir, Hüseyin Gazi. “Isaac Newton ve Bilim Devrimi” (Ekim 2010)
1
Dinamometrenin çalışma prensibini öğrenmek için basit bir dinamometre yapalım.
Etkinlik
DİNAMOMETRE YAPIYORUM
Hangi Malzemeler Gerekli?
Yay
Mukavva (A5 boyutunda)
Cetvel
Raptiye
Askılı ağırlık takımı (2 adet)
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım.
Yayın bir ucunu, mukavvanın bir ucuna raptiye ile sabitleyelim.
Yayın diğer ucunun hizasından mukavva üzerini işaretleyerek buraya “0” yazalım.
Yayın ucuna 250 g kütleli bir cisim asalım. Uzayan yayın uç kısmının hizasını mukavva üzerinde işaretleyerek buraya 2,5 N yazalım (250 g’lık bir cisim, yaklaşık olarak 2,5 N’lık ağırlığa sahiptir.).
Yayın ucuna 500 g kütleli bir cisim asarak yayın ucunun hizasını mukavva üzerinde işaretleyip 5 N yazalım (500 g’lık bir cisim, yaklaşık olarak 5 N ağırlığa sahiptir.).
Mukavva üzerinde işaretlediğimiz 0-2,5 ve 2,5-5 arasını cetvelle ölçelim.
0-5 arası uzaklığı, cetvel yardımı ile 10 eşit bölmeye ayırarak numaralandıralım.
Yayın ucuna çok büyük bir kuvvet uygulayarak yayda meydana gelen değişimleri göz- lemleyelim.
Sonuçları Değerlendirelim
Dinamometre maddenin hangi özelliğinden yola çıkılarak geliştirilmiş bir alettir?
Mukavva üzerindeki 0-2,5 ve 2,5-5 arasındaki uzaklıkları karşılaştırınız.
Daha büyük kuvvetleri ölçmek için dinamometrede ne gibi değişiklikler yapılmalıdır?
Dinamometreye çok büyük bir kuvvet uygulandığında, ne gibi değişiklikler oldu? Açık- layınız.
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme
3.
Ünite
0
20
1 cm
1 cm
1 cm
1 cm
Etkinlikte görüldüğü gibi yaya kuvvet uygulandığında, yayın boyu uygulanan kuvvetin şid- deti ile doğru orantılı olarak uzamaktadır. Aşağıdaki görselde görüldüğü gibi yaya asılan her bir cisim, cisme etki eden yer çekimi kadar bir kuvvet uygulamaktadır. Bu şekilde yay, esneklik sınırına kadar her seferinde eşit miktarda uzamaktadır. Yaylarda esneklik sınırı, yayın esne- meyecek şekilde bozulmasına neden olan kuvvettir. Yaya esneklik sınırından daha büyük bir kuvvet uygulanırsa yay, esnekliğini kaybeder. Bu durumda dinamometre bozulur ve ölçüm yapamaz. Görseldeki dinamometre 0-20 N değerleri arasındaki kuvvet değerlerini ölçmektedir. Dinamometrenin skalası beş eşit parçaya bölündüğü için her bir bölme, (20/5 = 4) 4 N’a karşılık gelmektedir. Dinamometrenin ibresi 1. bölmedeyse 4 N, 2. bölmedeyse 8 N, 3. bölmedeyse 12 N, 4. bölmedeyse 16 N’ı gösterir. Görseldeki cisme etki eden yer çekimi kuvvetinin değerini 4 N olarak ölçmekteyiz.
Kuvvetin yayda oluşturduğu etki Dinamometre ile kuvvet ölçme
Etkinlik
DİNAMOMETRE İLE KUVVET ÖLÇÜYORUM
2
Hangi Malzemeler Gerekli?
Dinamometre
Kalem kutusu
Cam kavanoz
Kitap
Çanta
İp
Şimdi, laboratuvarda bulunan dinamometreler ile çeşitli cisimlere yatay ve düşey doğrultuda uygulanan kuvvetleri ölçelim.
3.
Ünite
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım.
Elimizdeki cisimleri, sırasıyla masa üzerindeki dinamometrenin ucuna bağlayarak dina- mometre ile birlikte yatay doğrultuda çekelim. Cisimleri harekete geçiren kuvvet değerlerini defterimize yazalım.
Aynı cisimleri yukarı doğru kaldırarak cisimleri kaldırmak için gereken kuvvetleri bula- lım. Ölçüm sonuçlarını defterimize yazalım.
Sonuçları Değerlendirelim
Bütün cisimlere etki eden kuvvetlerin büyüklüklerini karşılaştırınız.
N kg
0 0
1
0,1
2
0,2
3
0,3
4
0,4
5
0,5
Günümüzde mekanik dinamometrelerin yanında dijital dinamometreler de kullanılmaktadır. Dinamometreler, halk arasında kuvvetölçer adıyla bilinir. Dinamometre ile ölçülen kuvvet değe- rinin birimi Newton (Nivtın) olarak ifade edilir. Yaptığımız etkinlikle, cisimlerin ağırlıklarını ölçtü- ğümüz gibi cisimleri masa üzerinde hareket ettirmek için uygulanan kuvvetleri de ölçtük. Etkin- likte kullandığımız yaydan daha az esnek yaylar kullanırsak daha büyük kuvvetleri ölçebiliriz. Esnekliği fazla yaylar, küçük kuvvetleri daha hassas ölçmek için kullanılır. Her dinamometre ile her kuvvet ölçülemez. Doğru bir ölçüm yapabilmek için ölçülecek kuvvetin, dinamometrenin ölçebileceği en yüksek değerden küçük olması gerekir. Aslında günlük hayatta kullandığımız kantarlar bir dinamometredir ancak ölçüm değerleri kilograma çevrilerek kullanılır.
Mekanik dinamometre Dijital dinamometre
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme
3.
Ünite
Kendimizi Değerlendirelim 3.1
Aşağıda dinamometre ile çekilen bir cisim görülmektedir. Aynı dinamometre ile çekilen diğer cisimlere etki eden kuvvetlerin büyüklüklerini noktalı yerlere yazınız.
6N ................
................
................ ................ ................
Aşağıda verilen dinamometrelerde okunan kuvvet değerlerini noktalı yerlere yazınız.
0 0 0 0
10 20 5 50
...............
...............
...............
...............
3.
Ünite
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme
SÜRTÜNME KUVVETİ
Konu/Kavramlar: Sürtünme kuvvetinin kaygan ve pürüzlü yüzeylerdeki uygulamaları, sürtünme kuvvetinin günlük yaşamdaki uygulamaları
Yarış otomobili Yarış otomobili lastikleri
Görseldeki yarış otomobili, yarışta çok farklı yapıda tekerlekler kullanmaktadır. Bir arabanın yarışı kazanması için seçtiği tekerlek çok önemlidir. Sürücüler, yere yeterince sürtünmeyen, kayan bir lastiği tercih ettiklerinde, yarışı kazanma şanslarını da kaybedeceklerdir. Aynı şekil- de, yere çok fazla sürtünen bir lastik seçtiklerinde de yeterince hızlanamadıkları için yine yarışı kaybedeceklerdir. Görüldüğü gibi yer ile olan sürtünmenin bazen çok küçük olması, bazen de çok büyük olması, yarış pilotunun yarışı kazanmasını engellemektedir. Günlük yaşamda da araçlarımızın farklı ortamlardaki sürtünmesi, bazen bize fayda sağlarken bazen de zararlı olmaktadır. Sürtünme kuvvetini, faydaları ve zararları ile daha yakından tanıyalım.
Bir cismin hareketini engelleyecek yönde, cisimle yüzey arasında oluşan kuvvete sürtün-
me kuvveti denir. Sürtünme kuvveti temas gerektiren bir kuvvettir. Boşlukta sürtünme kuv- veti oluşmaz. Görsellerde görüldüğü gibi sürtünme kuvveti her zaman hareketi engelleyecek yönde oluşur. Görsellerdeki kırmızı oklar cisimlerin hareket yönünü, yeşil oklar ise sürtünme kuvvetinin yönünü göstermektedir.
Sürat teknesi Karda kızakla kayan çocuklar Paraşüt
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme 3.
Ünite
Sürtünme kuvveti ile günlük hayatımızın hangi alanlarında karşılaştığımızı araştırınız.
Araştırma sonuçlarınızı slayt şeklinde arkadaşlarınıza sununuz.
Araştıralım-Sunalım
Peki, sürtünme kuvvetini artıran sebepler nelerdir? Bunu öğrenmek için aşağıdaki etkinliği yapalım.
3
Etkinlik
NE YAPARSAM SÜRTÜNME KUVVETİ ARTAR?
Hangi Malzemeler Gerekli?
Cam levha
Tahta takoz
Askılı ağırlık takımı ağırlıkları
Dinamometre
Karton (görseldeki cam levha boyutlarında)
Kâğıt parçaları
Makas, selobant ve yapıştırıcı
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım.
Üzerine ağırlık yerleştirilmiş tahta takozu, cam levha üzerinde dinamometre ile çekelim.
Takoz hareket ederken dinamometrenin gösterdiği değeri defterimize yazalım.
Cam levha üzerine kartonu bantlayalım. Kartonun üzerine kâğıt parçalarını yapıştırarak levhayı pürüzlü hâle getirelim.
Aynı takozu, üzeri kâğıt parçaları ile pürüzlü hâle getirilmiş levha üzerinde çekelim.
Takoz hareket ederken dinamometrenin gösterdiği değeri defterimize yazalım.
Sonuçları Değerlendirelim
Hangi durumda dinamometre daha büyük bir değer gösterdi? Sebebini yazınız.
Hangi durumda tahta takozu etkileyen sürtünme kuvveti daha büyüktür? Sebebini ya- zınız.
Sürtünme kuvveti, sürtünen yüzeylerin pürüzlülüğü ile nasıl değişmektedir?
3.
Ünite
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme
Etkinlikte de görüldüğü gibi pürüzlü bir yüzeyde tahta takozu çekmek için daha büyük bir kuvvet gereklidir. Yani pürüzlü yüzeyde cisimleri etkileyen sürtünme kuvveti de artmaktadır. Sürtünme kuvveti artınca cismi harekete geçirmek daha güç hâle gelmektedir. Cam yüzeyde ise daha az sürtünme kuvveti oluşmaktadır.
Sürtünme kuvveti sadece cisimle katı yüzey arasında oluşmaz. Gemilerde olduğu gibi ci- simle su arasında oluşan sürtünme kuvvetine su direnci denir. Benzer şekilde, uçak gibi hava- da hareket eden cisimlere hava ortamında etki eden sürtünme kuvvetine hava direnci denir.
Gemi
Uçak
Otomobil
Günlük yaşamda, hareket etmesini istediğimiz cisimleri etkileyen sürtünme kuvveti işimizi zorlaştırmaktadır. Bu gibi durumlarda sürtünme kuvvetinin etkisinin olumsuz olduğunu söyleriz ve sürtünmeyi azaltacak yöntemler geliştiririz. Arabalarda, denizaltı ve gemilerde, uçaklarda sürtünme kuvveti daha fazla yakıt harcamamıza sebep olacağı için sürtünmeyi azaltacak şe- kilde tasarımlar geliştirilmiştir. Gemilerin, uçakların uç kısımlarının “V” şeklinde sivri olması, hava ve su direncini azaltmaktadır. Arabalarda bulunan
tekerlekler arabanın yer ile olan sürtünmesini azaltırken arabanın ön tarafının sivri olması, hava sürtünmesini azaltmaya yönelik bir tasarımdır.
Tüm araçların motor ve mekanik sistemlerinde sür- tünmeyi azaltmak için sürtünme azaltıcı motor ve maki- ne yağları kullanılmaktadır. Böylece hem yakıt tasarrufu sağlanmakta hem de aracın mekanik kısımlarının yıp-
Afiş Sergisi
Sürtünme kuvvetini azaltan sistemlerden yararlanarak sürtünmeyi azaltmaya yönelik yeni tasarımlar geliştiriniz. Geliştirdiğiniz tasarımlara ait çizimleri afiş hâline getiriniz. Yıl sonunda düzenleyeceğiniz Bilim Şenliği’nde afişlerinizi sergileyiniz.
ranması engellenmektedir.
Çarkların yağlanması
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme 3.
Ünite
Yaşamımızda bazen hareketin engellenmesi de işimizi kolaylaştıracağı için sürtünme kuv- vetinin olumlu yönlerinin olduğunu da söyleyebiliriz. Özellikle kış aylarında, kar ve yağmurdan dolayı yollar kayganlaşır ve araç kontrolü zorlaşır. Trafik kazalarının önemli bir kısmı bu sebep- le meydana gelmektedir. Bu nedenle araçların kaymasını önlemek için sürtünmeyi artıran kış lastikleri ya da zincir kullanılmaktadır. Bu konuda göstereceğimiz hassasiyet başkalarının ya- şam hakkına saygının bir ifadesi olduğu gibi millî servetimizin yok olmasını da engelleyecektir.
Zincir takılı lastik Buz hokeyi sporcusu
Günlük yaşamdan, sürtünme kuvvetinin olumlu ve olumsuz yönlerine örnekler vererek bir tablo oluşturunuz.
Sınıfınızdaki çok ağır bir dolabın yan sınıfa daha kolay taşınabilmesi için yapılması gerekenleri maddeler hâlinde yazınız.
Trafik kazalarını önlemek için kaygan bir yolu nasıl güvenli bir hâle getirebiliriz? Öne- rilerinizi defterinize yazınız.
Kendimizi Değerlendirelim 3.2
FEN, MÜHENDİSLİK VE GİRİŞİMCİLİK UYGULAMALARI
Ünitede sürtünme kuvvetinin yarar ve zararlarından bahsettik. Sürtünme kuvvetinin ma- kinelerimizin yıpranmasına hatta daha fazla enerji tüketilmesine neden olduğunu gördük. Günümüzde mekanik sistemlerdeki sürtünme etkisini azaltmak amacıyla kullanılan motor yağları, çeşitli kimyasallardan oluşmaktadır. Bu yağlar aynı zamanda çevre kirliliğine yol aç- maktadır. Bu yağların yerine çevreyi daha az kirleten başka hangi maddeleri kullanabiliriz? Bu konuda yapacağınız araştırmalar sonucu bulduğunuz maddelerle ilgili bilgileri, tasarımla- rınızı yıl sonunda düzenleyeceğiniz Bilim Şenliği’nde sergileyebilirsiniz.
Projenin Değerlendirilmesi: Yapılan çalışmalar öğretmenin vereceği ya da kitap sonunda yer alan proje değerlendirme ölçeği ile değerlendirilir.
Sürtünme kuvveti arabanın yoldan çıkmasını engellediği gibi insanların ve hayvanların ayakta rahatça durabilmesini de sağlar. Sürtünmenin çok az olduğu bir buz pistinde, ayakta durmakta zorlanırız. Peki, hiç sürtünme olmasaydı ayakta durabilir miydik? Sürtünme kuvveti bu yönüyle Dünya’da yaşamın olmasını sağlayan bir kuvvettir. Siz de sürtünme kuvvetini artı- ran bir tasarım geliştirerek hayatınızın hangi alanında kullanabileceğinizi belirtiniz.
Ünite
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme
ÜNİTE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI
Aşağıdaki cümleleri okuyarak doğru olanların başına “D”, yanlış olanların başına “Y” yazınız.
(…) Kuvvet, sadece cisimlerin hızını değiştirebilir.
(…) Kuvvetin birimi Newton’dır.
(…) Dinamometrenin yapısında yay bulunmaz.
(…) Esnek yaylı dinamometreler daha hassas ölçüm yapar.
(…) Sürtünme kuvveti olmasaydı yürüyemezdik.
(…) Sürtünme kuvveti, hayatımızı her zaman kolaylaştırır.
(…) Hava taşıtlarını, sürtünme kuvveti etkilemez.
(…) Kışın araba lastiklerine takılan zincir sürtünme kuvvetini artırır.
(…) Günümüzde sadece yaylı dinamometreler kullanılır.
(…) Arabalar hava sürtünmesinden etkilenir.
maksimum
yer çekimi kuvveti
çok
pürüzlü
aynı
az
destekleyecek
yay
dinamometre
terazi
minimum
zıt
pürüzsüz
engelleyecek
Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere verilen sözcüklerden uygun olanı ya- zınız.
sürtünme kuvveti
Dinamometrelerin yapısında bulunur.
Dinamometrenin skalasındaki son rakam, dinamometrenin ölçebileceği ....................
değeri gösterir.
Kuvvetin ölçüldüğü aletlere denir.
Sürtünme kuvveti her zaman hareketi yönde oluşur.
Cisimlerin temas yüzeylerinin pürüzlü olması artırır.
Gemi ve denizaltı gibi araçlar su direncinden en etkilenecek şe-
kilde tasarlanır.
Buzlu yollarda arabaların lastiklerine takılan zincir, yol ile lastik arasının ..........................
olmasını sağlar.
Rüzgâra karşı uçan bir uçağı etkileyen sürtünme kuvveti ile rüzgârın yönü ......................
yönlüdür.
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme 3.
Ünite
Aşağıda verilen uygulamaların sürtünme kuvvetini artırmak için mi yoksa azaltmak için mi yapıldığını; bu uygulamanın günlük yaşamımıza kolaylık mı yoksa zorluk mu sağladığını yanındaki ilgili kutucukları işaretleyerek belirtiniz.
Artırmak
Azaltmak
Kolaylık
Zorluk
Halıların altına kaydırmaz malzeme konması
Kışın otomobil lastiklerine zincir takılması
Arabanın fren balatalarının yenilenmesi
Arabaya motor yağı konması
Bisiklet zincirlerinin yağlanması
Merdivenlere pürüzlü şerit çekilmesi
Kapı ve menteşelerin yağlanması
Zımpara yaparken zımpara kâğıdının yenilen-
mesi
Yağlı güreş yapan güreşçilerin yağlanması
Dik yokuşlu yolların tırtıklı bırakılması
Sürat teknelerinin su üstünde gidecek şekilde
yapılması, su içine giren kısmının az olması
Gemilerin ve uçakların uç kısımlarının “v”
şeklinde olması
Yüzücülerin, özel yapılmış mayolar giymesi
Halter kaldıran sporcunun ellerine toz sürmesi
İnşaat eldivenlerinin içinin pürüzlü olması
3.
Ünite
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme
Ç. Aşağıda verilen çoktan seçmeli sorularda doğru seçeneği işaretleyiniz.
Dinamometreler ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
Yapısında yay ya da esnek bir cisim bulunur.
Esnekliği az olan yay kullanılan dinamometreler ile daha büyük kuvvetler ölçülür.
Dinamometreler ile yer çekimi kuvveti de ölçülebilir.
Dinamometrelerin bir diğer adı da terazidir.
2.
1
3
2
dir?
Yukarıdaki görselde gösterilen üç kuvvetten hangisi ya da hangileri sürtünme kuvveti-
Yalnız 1 B) Yalnız 2 C) Yalnız 3 D) 1 ve 3
3.
8 cm
2 cm
6 N
Yukarıdaki yaya 6 N kuvvet uygulayan bir cisim asıldığında yay 2 cm uzamaktadır. Yaya 12 N kuvvet uygulayan bir cisim asıldığında yayın son boyu kaç cm olur?
A) 4 B) 10 C) 12 D) 14
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme 3.
Ünite
Kuvvet ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
Kuvvet, dinamometre ile ölçülür.
Kuvvetin birimi, Newton’dır.
Bazı kuvvetler cisimleri harekete geçiremeyebilir.
Bütün kuvvetler cisimlerin yönünü değiştirir.
Aşağıda belirli bir yükseklikten serbest bırakılan cisimler verilmiştir. Hangi cisim en uzak mesafeye kadar gider?
B) C) D)
cam zemin toprak zemin beton zemin tahta zemin
Cisimlere etki eden sürtünme kuvveti, cismin hareketine zıt yönlü bir kuvvettir. Ancak dönen cisimlerin sürtünme kuvveti yönü ile hareket yönü aynıdır.
Sol
Yukarı
Aşağı
Sağ
I II III
Yukarıda balon yükselmekte, bisiklet sağa doğru, balık ise sola doğru hareket etmekte- dir. Buna göre bu cisimleri etkileyen sürtünme kuvvetlerinin yönü, hangi seçenekte doğru verilmiştir?
III
II
I
III
II
I
III
II
I
III
II
I
B) C) D)
3.
Ünite
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme
I. Yürümek
Yazı yazmak
Kış lastiği kullanmak
Yukarıda verilen olaylardan hangisi ya da hangilerinde sürtünme kuvvetinden yarar- lanılır?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I, II ve III
Ağır bir sandığı ahşap zemin üzerinde bir yerden başka bir yere taşımak için aşağıda- kilerden hangisi yapılırsa sürtünme kuvveti azaltılmış olur?
Sandık üstüne biraz daha yük koymak
Zemine sabun sürmek
Zemine halı sermek
Ahşap zemini pürüzlü hâle getirmek
Aşağıda verilen örnek olaylardan hangisinde sürtünme kuvvetinin artırılması amaçlan- maktadır?
Arabanın motoruna, motor yağı ilave etmek
Bisiklet dişlilerini yağlamak
Halı altına, pürüzlü plastik sermek
Yağlı güreşte güreşçilerin yağlanması
Wingsuit, içerisi hava geçirmeyen şişme kanat gibi parçaları olan bir elbisey- le yüksekten serbest atlama olarak yapı- lan, Skydiving ise özel kıyafetlere gerek duymadan belli bir süre serbest düşme şeklinde yapılan hava sporlarıdır. İki atla-
yışta da yere paraşütle inilir.
Wingsuit atlayışı
Skydiving atlayışı
Wingsuit atlayışında sporcunun sürati saatte ortalama 50 km’ye, Skydiving atlayışında ise saatte ortalama 200 km’ye ulaşabilmektedir.
Aynı kişinin, aynı yükseklikten ve aynı pozisyonda atlamasına rağmen Skydi- ving atlayışında daha süratli olması;
Temas yüzeyi arttıkça hava direnci artar.
Ağırlık arttıkça yere düşme sürati artar.
Yükseklik arttıkça yere düşme sürati artar.
ifadelerinden hangileriyle açıklanabilir?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I, II ve III
Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme 3.
Ünite
EĞLENEREK ÖĞRENELİM
Aşağıdaki ağaçlarda bulunan meyveler, iki farklı sepete toplanacaktır. Ağaçlardaki mey- velere iliştirilen notları okuyunuz. Notta yazan ifadeler doğru ise meyve sarı sepete, yanlış ise mavi sepete konacaktır. Meyvelerin hangi sepete konacağını ok ile gösteriniz. Tüm mey- veler toplanınca sepetlerdeki meyve sayılarını bulunuz.
Kuvvet birimi
Newton’dır.
Newton birimi N ile kısaltılır.
Sürtünme her za- man engelleyici bir kuvvet değildir.
Pürüzlü yüzeyde sürtünme çok olur.
Ku
vvetterazi ile ölçülür.Kuvvet birimi kilogramdır.
Sürtünme kuvve- ti her zaman zarar- lıdır.
Sari sepetteki meyve sayısı ...................
Uzay boşlu- ğunda sürtün-
Mavi sepetteki meyve sayısı ...................
Cam zeminde sür- tünme yoktur.
me olmaz.
Ünite
Madde ve Değişim
Ünitenin Amacı
Bu ünitede maddenin hâl değiştirmesi sürecinde oluşan erime, donma, kaynama, yoğun- laşma (yoğuşma), buharlaşma, süblimleşme ve kırağılaşma olaylarını ısı alınıp verilmesi temelinde açıklamanız; erime, donma ve kaynama noktalarını kullanarak saf maddeleri ayırt etmeniz; ayrıca, ısı ve sıcaklık kavramları arasındaki temel farkları kavrayarak ısınma ve so- ğuma esnasında maddelerde meydana gelen genleşme ve büzülme olaylarını açıklamanız amaçlanmaktadır.
ÜNİTE MADDE VE DEĞİŞİM
MADDENİN HÂL DEĞİŞİMİ
MADDENİN AYIRT EDİCİ ÖZELLİKLERİ
ISI VE SICAKLIK
ISI VE SICAKLIK ARASINDAKİ FARK ISI ALIŞVERİŞİ
ISI, MADDELERİ ETKİLER
GENLEŞME VE BÜZÜLME
GÜNLÜK YAŞAMDA GENLEŞME VE BÜZÜLME
Madde ve Değişim 4.
Ünite
Duyu organları yoluyla maddelerin sertlik-yumuşaklık, esneklik, kırılganlık, renk, koku, tat gibi özelliklerini, pürüzlü-pürüzsüz olmalarını; maddelerin suda yüzmesi ve batmasını, suyu çekip çekmemesini ve mıknatısla çekilmesini,
Çeşitli maddelere dokunmanın, onları tat-
ma ve koklamanın canlı vücuduna verebileceği zararları,
Çevremizdeki maddeleri hâllerine göre sı- nıflandırmayı,
Maddenin katı, sıvı ve gaz hâllerinin akış-
kanlık, hareketlilik ve bulundukları kabın şeklini alma durumları açısından karşılaştırılmasını,
Madde kavramının, kütle ve hacim kavram- ları kapsamında tanımlanmasını,
Isı etkisiyle maddede meydana gelen hâl değişimlerinden erime ve donma olaylarını,
Maddenin şekil almış hâlinin cisim oldu-
Öğreneceklerimiz
Maddenin hâl değiştirmesi sürecinde olu- şan erime, donma, kaynama, yoğunlaşma, bu- harlaşma, süblimleşme ve kırağılaşma olayları ile ısı alışverişini,
Erime, donma ve kaynama noktalarını kul- lanarak saf maddelerin ayrılmasını,
Isı ve sıcaklık kavramları arasındaki temel farkları,
Isınma ve soğuma esnasında yaşanan gen- leşme ve büzülme olaylarını öğreneceğiz.
ğunu, maddenin saf ve karışım olarak temelde iki grupta sınıflandırıldığını ve günlük yaşamda sıkça karşılaşılan çeşitli karışımların; eleme, süzme ve mıknatısla çekme yoluyla ayrıldığını öğrendik.
4.
Ünite
Madde ve Değişim
MADDENİN HÂL DEĞİŞİMİ
Konu/Kavramlar: Erime, donma, kaynama, yoğunlaşma (yoğuşma), buharlaşma, süb- limleşme, kırağılaşma
Buzlu limonata Sıcak çay
Hangi Malzemeler Gerekli?
Beherglas (1 000 mL)
Beherglas (250 mL)
İspirto ocağı
Sacayak ve tel kafes
Buz
Kibrit
Kolonya
Termometre
Etkinlik
ERİME VE BUHARLAŞMANIN NEDENİNİ KEŞFEDİYORUM
1
Bir meyve suyuna atılan buzların erimesini ve sıcak bir çayın üstünde tüten buharı seyretti- niz mi? Buzlar erirken meyve suyundan ısı aldığı için meyve suyunuz çok soğuk bir hâle gelir. Çay, içinde bulunduğu bardağa ve havaya ısı vererek soğurken yüzeyde gerçekleşen buhar- laşma da çayın soğumasına katkı sağlar. Maddelerin hâl değiştirmesinin sebebi ne olabilir? Yapacağımız etkinlik ile bunu birlikte keşfedelim.
Madde ve Değişim 4.
Ünite
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım. Aşağıdaki dört farklı deneyi sırasıyla yapalım.
Beherglası buzla dolduralım. Buz dolu beherglası, ispirto ocağı ile buzun tamamı eri- yinceye kadar ısıtalım.
Bir miktar buzu elimize alarak buzun tamamı su oluncaya kadar elimizde tutalım. Ne hissettiğimize dikkat edelim.
100 mL kadar suyu beherglas içinde ısıtalım. Beherglasın içindeki su kaynayıncaya kadar ısıtmaya devam edelim. Suyun kaynadığı andaki sıcaklığını ölçelim.
Elimize kolonya dökerek bir süre bekleyelim. Kolonya buharlaşırken ne hissettiğimize dikkat edelim.
Sonuçları Değerlendirelim
Beherglastaki buzun erimesini sağlayan nedir? Aynı şekilde, elimizdeki buzun erime- sini sağlayan sebep nedir?
Beherglastaki suyun buharlaşmasını sağlayan nedir? Aynı şekilde, elimize döktüğü- müz kolonyanın buharlaşmasının sebebi nedir?
Erime ve buharlaşma olaylarında elimizde ne hissettik? Bu hissin oluşmasının sebebi nedir?
Su kaç °C’ta kaynamaya başladı?
Maddelerin bulundukları hâlden başka bir hâle geçişine hâl değişimi denir. Maddenin üç hâli vardır. Bu hâller arasındaki geçişleri, aşağıda verilen şemadaki gibi isimlendirebiliriz. Bir maddenin katı hâlden sıvı hâle geçişine erime, sıvı hâlden gaz hâle geçişine buharlaşma, gaz hâlden sıvı hâle geçişine yoğuşma, sıvı hâlden katı hâle geçişine de donma denir.
KATI
SIVI
ERİME BUHARLAŞMA
DONMA
YOĞUŞMA
GAZ
4.
Ünite
Madde ve Değişim
Etkinliğimizde buzu ve suyu ispirto ocağı ile ısıttığımızda erime ve buharlaşma olayları ger- çekleşti. Erime ve buharlaşmanın olması için maddelerin ısı alması gerekir. Ancak bir madde- nin ısı alması için ısıtılması şart değildir. Maddeler bulundukları ortamdan da ısı alabilir.
Avucumuza buz koyduğumuzda veya kolonya döktüğümüzde bir süre sonra elimizin soğu- duğunu hissederiz. Demek ki buz erirken kolonya da buharlaşırken elimizden ısı almaktadır. Günlük yaşamda buna benzer birçok olayla karşılaşırız. Örneğin terlediğimizde terimiz bu- harlaşırken vücudumuzdan ısı alır ve serinlik hissederiz. Toprak bir testi üzerindeki su buhar- laşırken testiden, dolayısıyla içindeki sudan ısı alır. Güneş altında kesilen karpuzun kesilen bölümlerindeki sular karpuzdan ısı alır. Bu yöntemler aynı zamanda suyu ve karpuzu soğutma yöntemi olarak kullanılmaktadır.
Ter
Testi
Karpuz
Buharlaşmanın en hızlı olduğu durum, kaynama olarak adlandırılır. Saf sıvılar belirli bir sı- caklıkta kaynar. Ancak buharlaşma her sıcaklıkta olur. Bir sıvının buharlaşması için kaynama sıcaklığında olması şart değildir. Buharlaşma sadece sıvının yüzeyinde gerçekleşirken kayna- ma anında, sıvının her tarafında buharlaşma meydana gelir. Yani kaynama anında buharlaş- ma çok daha fazla olur.
Kış aylarında Tuz Gölü Yaz aylarında Tuz Gölü
Orta Anadolu’da yer alan Tuz Gölü’nün kışın ve yazın uydudan çekilen görsellerindeki fark- lılığı gördünüz mü? Gölde kışın daha fazla miktarda su varken yazın su miktarı iyice azalmak- tadır. Yazın suyun azalmasının nedeni, gölde yaşanan buharlaşmadır.
Madde ve Değişim 4.
Ünite
Hangi Malzemeler Gerekli?
Deney tüpü
Beherglas (1 000 mL)
İspirto ocağı
Ahşap maşa
Saat camı
Mum parçaları
Sacayak ve tel kafes
Termometre
Beherglas (250 mL)
Kibrit
Erime ve buharlaşma, maddenin ısı alması sonucu gerçekleşiyorsa bu olayların tersi olan donma ve yoğuşma olayları esnasında madde ısı mı alır yoksa ısı mı verir? Bu durumu deney- sel olarak birlikte keşfedelim.
Etkinlik 2
DONMA VE YOĞUŞMA NASIL OLUŞUR?
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım.
Deney
Beherglası yarısına kadar suyla doldurarak suyun sıcaklığını ölçelim. Bulduğumuz de- ğeri defterimize yazalım.
Deney tüpü içerisine bir miktar mum parçası koyalım ve deney tüpünü, mum parçası tamamen sıvı hâle gelinceye kadar ısıtalım.
İçinde sıvı hâlde mum bulunan deney tüpünü, içinde su bulunan beherglas içerisine batıralım.
Mumun tamamı donunca beherglastaki suyun sıcaklığını tekrar ölçerek ölçüm sonucu- nu defterimize yazalım.
Deney
Beherglasa 200 mL su koyalım ve suyu, ispirto ocağında kaynayıncaya kadar ısıtalım.
Isıtılan beherglası ocak üzerinden alıp beherglasın üstüne, içinde mum parçaları bulu- nan saat camını yerleştirerek mum parçalarındaki ve saat camının altındaki değişimi göz- lemleyelim.
Sonuçları Değerlendirelim
1. deneyde mumun donması sonucunda suyun sıcaklığı değişti mi? Nasıl?
1. deneyde mumun donmasını sağlayan etken nedir?
2. deneyde saat camında ve mum parçalarında ne gibi değişimler gözlemlediniz? Bu değişimlerin sebebi ne olabilir? Açıklayınız.
4.
Ünite
Madde ve Değişim
Etkinlikte, sıvı hâldeki mum, ısı verince hâl değiştirdi ve dondu. Mumun ısı kaybettiği sonu- cuna, beherglas içindeki suyun sıcaklığının artmasıyla ulaştık. Aynı şekilde, su buharının saat camına çarpması sonucu saat camının altında oluşan su damlacıkları, su buharının yoğuşarak sıvı hâle geçtiğini göstermektedir. Saat camının üstündeki mumların erimesi, mumların ısı al- dığını gösterir. Mumları eriten ısı, su buharının yoğuşması sonucu ortaya çıkmıştır.
Kar yağışı Yağmurdan sonra
Yağmur ve kar yağışı esnasında hava daha ılık iken yağış bittikten sonra hava soğur. Bu- nun nedeni, yağmur ve kar oluşurken yani yoğuşma ve donma olayı gerçekleşirken bulutlarda bulunan su buharının havaya ısı vermesiyle hava sıcaklığının artmasıdır. Yağmur ve kar yağ- dıktan sonra ise buharlaşma ve erime sonucu su ve kar, havadan ve yerden ısı alır. Böylelikle hava daha soğuk olur.
Evlerde kullanılan elbiseleri güvelerden korumak için dolabın bazı kısımlarına naftalin yer- leştirilir. Ancak naftalin herhangi bir ısıtma işlemi yapılmadan da hâl değiştirmektedir. Katı hâldeki naftalin, ortamdan ısı alarak sıvı hâle geçmeden gaz hâle geçmektedir. Maddelerin bu şekilde ortamdan ısı alarak katı hâlden gaz hâle geçmesine süblimleşme denir. Katı hâldeki naftalin topları dolap içinde süblimleşerek dolabın içini naftalin kokusu ile doldurur. Benzer şekilde, banyo ve tuvaletlerde kullanılan koku giderici maddeler süblimleşerek ortamın kötü kokusunu giderir. Ancak naftalin zehirli bir madde olduğu için gereğinden fazla kullanmamak gerekir.
Naftalin
Koku giderici
Madde ve Değişim 4.
Ünite
Süblimleşme olayının tersine yani gaz hâldeki maddenin ısı vererek doğrudan katı hâle geçmesine ise kırağılaşma denir. Süblimleşme olayı maddenin ısı alması, kırağılaşma olayı ise maddenin ısı vermesi sonucu oluşur.
Kırağı
Kendimizi Değerlendirelim 4.1
kibrit
mum beherglas su ispirto ocağı sacayak etil alkol
tuz şeker buz naftalin
Yukarıda verilen deney malzemelerini kullanarak bir maddenin ısı etkisi sonucu erime- sini deneyle göstermek istersek kaç farklı deney yapabiliriz?
Yukarıda verilen deney malzemelerini kullanarak bir maddenin ısı etkisi sonucu buhar- laşmasını deneyle göstermek istersek kaç farklı deney yapabiliriz?
Günlük yaşamda gözlemlediğiniz erime ve buharlaşma olaylarına örnekler veriniz.
Günlük yaşamda gözlemlediğiniz donma, yoğuşma, süblimleşme ve kırağılaşma olay- larına örnekler veriniz.
4.
Ünite
Madde ve Değişim
MADDENİN AYIRT EDİCİ ÖZELLİKLERİ
Konu/Kavramlar: Erime ve donma noktası, kaynama noktası
Sıvı maddeler Katı maddeler
Hangi Malzemeler Gerekli?
Beherglas (1000 mL)
Termometre
Üçayak
Deney tüpü
Tek delikli tıpa
Sacayak
Kronometre ya da saat
Buz
Parafin
Kıskaç
İspirto ocağı
Kibrit
Tel kafes
Destek çubuğu ve bağlama parçası
Etkinlik
BUZUN VE NAFTALİNİN ERİME/DONMA NOKTASINI BULUYORUM
3
Görselde gördüğünüz sıvıların ve katıların ne olduğunu biliyor musunuz? Sizce bu madde- leri nasıl ayırt ederiz? Bazı maddeleri tat, renk, koku gibi duyu organları ile algılayabileceğimiz özelliklerine bakarak ayırt edemeyiz. Örneğin renk, birçok madde için aynı özellik olabilir. Bir maddenin ne olduğunu bilmeden tatmak ve koklamak çok tehlikeli olabilir. Dolayısıyla mad- deler tadılarak veya koklanarak ayırt edilemez. Ayrıca her maddenin kokusu yoktur. Öyleyse maddeleri ayırt etmek için daha farklı özelliklere ihtiyacımız vardır. Her maddenin kendine özgü özellikleri vardır. Bunlara ayırt edici özellikler denir. Erime/donma noktası ve kaynama noktası maddenin ayırt edici özellikleri arasında yer alır. Buzun erime noktasını ya da suyun donma noktasını ve parafinin erime/donma noktasını yapacağımız etkinlik ile bulalım.
Madde ve Değişim 4.
Ünite
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım. Aşağıdaki tabloyu, üç ayrı deney için ayrı ayrı defterimize çizelim.
Deney
Beherglası buz parçalarıyla dolduralım.
Termometre ile beherglastaki buzun sıcaklığını ölçüp tabloya yazalım.
Beherglası ispirto ocağında ısıtalım. Sıcaklık değerlerini 1 dakika aralıklarla buzun ta- mamı eriyinceye kadar ölçerek tabloya kaydedelim.
Deney
Deney tüpü içerisine bir miktar parafin koyalım. Deney tüpünü tıpa ile kapatarak termo- metreyi yerleştirelim. Deney tüpünü görseldeki gibi beherglas içerisine yerleştirelim.
Suyu ısıtmaya başlayalım ve 1 dakika aralıklarla parafinin sıcaklığını termometreden okuyup tabloya kaydedelim.
Parafinin tamamı sıvı hâle geçinceye kadar ısıtmaya devam edelim.
Deney
Erimiş hâldeki parafini bir süre soğutalım ve son sıcaklığı, tabloya kaydedelim.
Sıvı hâldeki parafinin sıcaklığını, birer dakika aralıklarla ölçerek tabloya kaydedelim. Bu işleme parafin tamamen donuncaya kadar devam edelim.
Süre (dk)
Sıcaklık (°C)
Sonuçları Değerlendirelim
1. deneyde buz hangi sıcaklık değerinde erimeye başladı?
2. deneyde parafin hangi sıcaklık değerinde erimeye başladı?
3. deneyde parafin hangi sıcaklıkta donmaya başladı?
Saf bir katı maddenin ısı alması sonucu, katı hâlden sıvı hâle geçtiği sıcaklık değerine erime noktası denir. Benzer şekilde, saf bir sıvı maddenin ısı vermesi sonucu, sıvı hâlden katı hâle geçtiği sıcaklık değerine donma nok- tası denir. Dolayısıyla saf bir maddenin erime ve donma noktası, aynı değerdir. Günlük ya- şamda kullandığımız bazı maddelerin erime/ donma noktaları yandaki tabloda verilmiştir.
Tablo: Bazı maddelerin erime/donma noktası
Madde
Erime/Donma noktası (°C)
Buz
0
Demir
1538
Bakır
1083
Cıva
Sıfırın altında 39
Kurşun
327
Kaynak: Fen Bilimciler ve Mühendisler İçin Fizik
4.
Ünite
Madde ve Değişim
Etkinlik sonucunda görüldüğü gibi saf hâldeki buz deney yaptığımız koşullar altında yaklaşık 0 °C’ta eridi. Erime süresince sıcaklıkta bir değişim gözlenmedi. Saf maddelerin erime ve donma noktaları eşit olduğu için saf suyun donma noktası 0 °C olur.
Şimdi, yapacağımız etkinlik ile suyun ve alkolün kaynama noktalarını tespit edelim.
4
Etkinlik
SUYUN VE ETİL ALKOLÜN KAYNAMA NOKTASINI BULUYORUM
Hangi Malzemeler Gerekli?
İspirto ocağı (2 adet) • Su ve etil alkol
Deney tüpü (2 adet) • Sacayak
Üçayak (2 adet)
Termometre (2 adet)
Tel kafes (ikişer adet)
Tek delikli tıpa (ikişer adet)
Tüp tutacağı (2 adet), kibrit
Beherglas (600 mL)(2 adet)
Destek çubuğu ve bağlama parçası (ikişer adet)
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım. Aşağıdaki tabloyu defterimize çizelim.
Beherglasları, yarısına kadar suyla doldurarak sacayaklar üzerine yerleştirelim.
Deney tüplerini yarısına kadar su ve etil alkol ile dolduralım. Tek delikli tıpayla kapatılan deney tüplerine, termometreleri yerleştirelim.
Deney tüplerini görseldeki gibi beherglaslar içerisine yerleştirelim.
Termometrelerdeki sıcaklık değerlerini, tablolara ayrı ayrı yazalım.
İspirto ocaklarını yakarak deney tüplerini ısıtmaya başlayalım. Termometrelerdeki sı- caklık değerlerini her 2 dakikada bir okuyarak tabloya kaydedelim.
Bu işlemlere su ve etil alkol kaynayıncaya kadar devam edelim.
Süre (dk.)
Su için sıcaklık (°C)
Etil alkol için sıcaklık (°C)
Sonuçları Değerlendirelim
Su ve etil alkol hangi sıcaklık değerinde kaynamaya başladı?
Kaynamaya başlamadan önce deney tüplerinde buharlaşma meydana geldi mi?
Madde ve Değişim 4.
Ünite
Saf bir sıvının kaynadığı sıcak- lık değerine kaynama noktası de- nir. Deney sonunda suyun yaklaşık 100 °C’ta, etil alkolün de yaklaşık
78 °C’ta kaynadığını gördünüz. Kaynama başlamadan önce baş- layan buharlaşma, kaynama baş- layınca çok hızlı bir hâle gelmiştir. Günlük yaşamda kullandığımız bazı maddelerin kaynama nokta- ları yanda verilen tablodaki gibidir.
Tablo: Bazı maddelerin kaynama noktası
Madde
Kaynama noktası (°C)
Su
100
Etil alkol
78
Azot
Sıfırın altında 195,8
Alüminyum
2450
Cıva
357
Altın
2836
Gümüş
2162
Kaynak: Fen Bilimciler ve Mühendisler İçin Fizik
Kendimizi Değerlendirelim 4.2
Bir öğrenci katı hâldeki 100 g bir madde için aşağıda verilen deney düzeneğini kurarak deneyini gerçekleştirmektedir. Deney esnasında termometrede okunan değerleri, belirli ara- lıklarla verilen tabloya yazıyor.
Süre (dk.)
0
3
6
9
12
15
18
21
Sıcaklık (°C)
0
0
25
50
75
100
100
100
Öğrenci, maddelerin hâl değiştirirken sıcaklıklarının değişmediğini bildiğine göre;
Maddenin erime noktası kaç °C’tur?
Maddenin kaynama noktası kaç °C’tur?
20 °C’ta madde hangi hâldedir?
ç. Maddenin donma noktası kaç °C’tur?
Maddenin yoğuşma noktası kaç °C’tur?
Maddenin erimesi kaç dk. sürmüştür?
Aynı maddeden 200 g olsaydı erime, donma ve kaynama sıcaklıkları kaç °C olurdu?
Aynı madde iki ocakla ısıtılsaydı, erime ve kaynama hangi sıcaklıklarda meydana ge- lirdi?
4.
Ünite
Madde ve Değişim
ISI VE SICAKLIK
Bugün havanın ısısı 10 °C. İçe- risi çok soğuk, kaloriferi açalım da kalorifer odaya sıcaklık versin.
Konu/Kavramlar: Isı, sıcaklık, ısı alışverişi
Yukarıdaki gibi cümleleri günlük yaşamımızda çok kullanmaktayız. Ancak kullandığımız bu ifadeler yanlıştır. Çünkü ısı ve sıcaklık, farklı anlamlara sahip sözcüklerdir. Yukarıda, ısı den- mesi gereken yerde sıcaklık, sıcaklık denilmesi gereken yerde de ısı sözcüğü kullanılmıştır. Peki, ısı ve sıcaklık arasındaki farklar nelerdir? Bu bölümde ısı ile sıcaklık arasındaki farkları ve ısı alışverişini öğreneceğiz.
ISI VE SICAKLIK ARASINDAKİ FARK
Yaz aylarında özellikle öğle vakti, hava sıcaklıkları çok yükselir. Güneş ışınları ile Dünya’mız ısınır. Bunun sonucunda, Dünya yüzeyinin sıcaklığı artar. Benzer şekilde evimizdeki soba ve kaloriferler yandığında oluşan enerji, ısı şeklinde odaya yayılır ve odamızın sıcaklığını artırır. Mutfakta tencere içindeki yemek ısıtılarak yemeğin sıcaklığı artırılmaktadır. Sonuç olarak ısı alan bir cismin sıcaklığı artmaktadır. Buna karşın etrafına ısı veren cisimlerin sıcaklıkları aza- lır. Sıcak bir çay bir süre bardakta bekletilirse bardak ve masaya ısı geçişi olacağı için çayın sıcaklığı zamanla azalacaktır. Isı, maddeler arasında aktarılan bir enerji çeşididir.
Soba Ocaktaki tencere Çay
Madde ve Değişim 4.
Ünite
Enerji birimine, James Prescott Joule’ün (Ceyms Preskut Jul) anısına Joule (jul) denmek- tedir. Ancak ısı için daha çok calori (kalori) birimi kullanılmaktadır. Joule “J” ile calori ise “cal” sembolü ile gösterilir. 1 cal, yaklaşık 4,2 J’dür. Alınan ya da verilen ısı, kalorimetre denen aletlerle ölçülür.
Karıştırıcı
Örnek madde
Termometre
Yalıtım malzemesi
Yalıtılmış kap
Kalorimetre kabı Termometre James Prescott Joule (1818 –1889)
Sıcaklık ise bir maddenin sahip olduğu enerji ile ilgili bir büyüklüktür. Sıcaklık bir enerji değil enerjinin ya da ısının bir ölçüsüdür. Sıcaklık birimi derece selsiyustur (°C). Sıcaklık, ter- mometre ile ölçülür. Bu bilgileri öğrendikten sonra, konu girişindeki görselde konuşan kişinin ifadesi, “Bugün havanın sıcaklığı 10 °C. İçerisi çok soğuk, kaloriferi açalım da kalorifer odaya ısı versin.” şeklinde düzeltilmelidir. Isı ve sıcaklık farklı anlamdaki kavramlardır. Isı yerine sı- caklık, sıcaklık yerine de ısı kavramı gelemez. Isı ve sıcaklık arasındaki farkları tablodaki gibi gösterebiliriz.
Afiş Sergisi
Günlük yaşamda ısı ve sıcaklık kavramlarının yanlış kullanımlarına örnekler veriniz. Kav- ramların doğru kullanım şekillerini de yazarak bir afiş hazırlayınız.
Tablo: Isı ve sıcaklık arasındaki farklar
Isı
Sıcaklık
Isı, bir enerjidir.
Sıcaklık, bir enerji değildir.
Bir madde, etrafına ısı verebilir ya da etrafından ısı alabilir.
Bir maddenin etrafına sıcaklık vermesi
ya da etrafından sıcaklık alması ifadesi yanlıştır.
Birimi, Joule veya calori’dir.
Birimi, °C’tur.
Kalorimetre kabı ile ölçülür.
Termometre ile ölçülür.
4.
Ünite
Madde ve Değişim
ISI ALIŞVERİŞİ
Sıcak çay Soğutulan çorba
Hangi Malzemeler Gerekli?
Beherglas (250 mL 2 adet)
Deney tüpü (2 adet)
Üçayak
Tüp tutacağı
Tel kafes
Destek çubuğu ve bağlama parçası
Termometre
İspirto ocağı
Sacayak
Kibrit
Su
Etkinlik
SIVILAR ARASINDA ISI ALIŞVERİŞİ
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım. Tabloları her deney için defterimize ayrı ayrı çizelim.
5
Çocukluğumuzda annemiz bize çay doldurduğunda, çayımızı, üzerine soğuk su koyarak ılık hâle getirirdi. Bebeklerin çorbaları çok sıcak olduğu zaman daha geniş bir tabak içine su kona- rak çorba kâsesi bunun içinde birkaç dakika bekletilir ve çorba, ılık bir şekilde bebeğe verilir. Burada çay ile su ve çorba ile su arasında nasıl bir olay gerçekleşti? Yapacağımız etkinlik ile bu sorunun cevabını öğrenelim.
Madde ve Değişim 4.
Ünite
Deney
Beherglası ve deney tüpünü yarısına kadar suyla doldura- lım.
Deney tüpünü belirli bir süre ısıtalım.
Termometre ile deney tüpündeki ve beherglastaki suyun sıcaklığını ayrı ayrı ölçerek tabloya yazalım.
Deney tüpünü beherglasın içine batırarak belirli bir süre bekleyelim. Bu sürenin sonunda beherglastaki ve deney tüpün- deki suların sıcaklıklarını ayrı ayrı ölçerek tablodaki yerlerine ya- zalım.
İlk sıcaklık
Son sıcaklık
Deney tüpündeki su
Beherglastaki su
Deney
İki farklı beherglası yarısına kadar suyla dolduralım.
Beherglaslardan birini, belirli bir süre ısıtalım. Her iki beher- glasın sıcaklıklarını ölçerek tablodaki yerine yazalım.
İki beherglastaki suyu karıştırarak karışımın sıcaklığını, ter- mometre ile ölçerek tabloya yazalım.
İlk sıcaklık
Son sıcaklık
1. Beherglastaki su
2. Beherglastaki su
Sonuçları Değerlendirelim
1. deneyde hangi su, ısı vermiştir? Suların son sıcaklıkları kaç °C’tur?
2. deneyde karışımın son sıcaklığı kaç °C’tur?
4.
Ünite
Madde ve Değişim
Farklı sıcaklıktaki maddeler arasındaki enerji alışverişine ısı alışverişi denir. Isı akışı, sıcak maddeden soğuk maddeye doğrudur. Yani sıcak maddenin sıcaklığı azalırken soğuk mad- denin sıcaklığı artar. Isı alışverişi, her iki maddenin sıcaklıkları eşitleninceye kadar devam eder. Ulaşılan bu son sıcaklığa denge sıcaklığı denir. Denge sıcaklığı, her zaman karıştırılan maddelerin sıcaklık değerleri arasında yer alır. Örneğin 20 °C’luk bir madde ile 80 °C’luk bir madde karıştırıldığında denge sıcaklığı, 20’den büyük, 80’den küçüktür. Maddelerin miktarına ve cinsine göre denge sıcaklığı değişebilir.
Kendimizi Değerlendirelim 4.3
80 °C
20 °C
Isı veren
Isı alan
50 °C
30 °C
.................
.................
.................
15 °C
60 °C
10 °C
.................
.................
.................
.................
8 °C
Isı veren
.................
10 °C
Aşağıdaki tabloyu defterinize çizerek ısı ve sıcaklık arasındaki farkları yazınız (Satır sayısını yazacağınız kadar artırınız).
Isı
Sıcaklık
İçinde eşit kütlede ama farklı sıcaklıkta su bulunan kaplar, büyük bir beherglas içinde karıştırılıyor. Sular arasındaki ısı alışverişi, denge sıcaklığına ulaşılıncaya kadar devam edi- yor. İlk görselde tüm bilgiler, resmin üzerinde verilmiştir. Diğer görsellerde eksik olan bilgile- ri, noktalı yerlere örnekteki gibi tahminî olarak yazınız.
Madde ve Değişim 4.
Ünite
ISI MADDELERİ ETKİLER
Konu/Kavramlar: Genleşme, büzülme
Yazın elektrik telleri Kışın elektrik telleri
Yukarıda, elektrik iletim hattındaki tellerin yaz ve kış aylarında oluşan görüntüsü resme- dilmiştir. Yaz aylarında teller, kışa göre daha çok sarkmıştır. Bu durumun nedenini birlikte öğrenelim.
1. GENLEŞME VE BÜZÜLME
Hangi Malzemeler Gerekli?
Gravzant halkası
Sacayak
Cam boru
Beherglas (1 000 mL) (2 adet)
Erlenmayer (250 mL)
İspirto ocağı
Kibrit
Tel kafes
Tek delikli tıpa
İp
Su
Balon
Etkinlik
GENLEŞME VE BÜZÜLME
6
Isı etkisiyle maddelerin hâl değiştirebildiğini ve sıcaklıklarının değiştiğini öğrendik. Peki, ısının neden olduğu başka hangi etkilerden söz edebiliriz? Isı alan ya da ısı veren katı, sıvı ve gaz hâldeki bir maddenin ne gibi değişimler geçirdiğini etkinlik yaparak keşfedelim.
4.
Ünite
Madde ve Değişim
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım.
Deney
Gravzant halkası düzeneğinde, metal kürenin halkadan geçtiğini gösterelim.
Aynı küreyi, ispirto ocağı ile belirli bir süre ısıttıktan sonra halkadan geçirmeye çalışalım.
Kürenin soğuduktan sonra halkadan geçip geçmediğini tekrar deneyelim.
Deney
Erlenmayeri tamamen suyla dolduralım.
Erlenmayerin ağzını görseldeki gibi içinden cam boru geçi- rilmiş tıpa ile kapatalım.
Düzeneği ısıtarak cam borudaki su seviyesini gözlemle- yelim.
Düzeneği soğumaya bırakarak cam borudaki su seviyesini gözlemleyelim.
Deney
Beherglası su ile doldurarak belirli bir süre ısıtalım.
Çok az şişirilmiş bir balonu, ağzını iple bağlayarak diğer be- herglasın içerisine bırakalım.
Isıtılan suyu balonun bulunduğu kaba boşaltarak balonu gözlemleyelim.
Balonu, içinde soğuk su bulunan beherglasın içine bıraka- rak gözlemleyelim.
Sonuçları Değerlendirelim
1. deneyde küre, ısıtılmadan önce ve ısıtıldıktan sonra halkadan geçti mi? Neden?
2. deneyde cam borudaki su seviyesi nasıl değişti? Açıklayınız.
3. deneyde kaba sıcak su döküldüğünde, balonda nasıl bir değişim gerçekleşti?
Madde ve Değişim 4.
Ünite
Tartışalım
Isı etkisi ile maddelerin boyutlarında ne gibi değişimler yaşandı? Maddelerin boyutların- daki bu değişimlerin günlük yaşamdaki etkilerini tartışınız.
Özel durumlar hariç olmak üzere, genelde ısı alarak sıcaklığı artan maddelerin boyutları ve hacimleri artmaktadır. Isı alarak gerçekleşen bu olaya genleşme denir. Benzer şekilde, ısı ve- rerek sıcaklığı azalan maddelerin boyutları ve hacimleri azalmaktadır. Bu duruma da büzülme denir.
Gravzant halkası düzeneğinde, halkadan geçebilecek boyutta bir küre bulunmaktadır. Küre, ısıtıldıktan sonra genleşmekte ve kürenin boyutları artmaktadır. Küre, biraz önce içinden geç- tiği halkadan geçememektedir. Soğuduğunda ise yine halkadan geçebilmektedir. Demek ki küre ısındığında genleşmiş, soğuduğunda ise büzülmüştür.
Gravzant halkası Sıvıların genleşmesi
İkinci olarak yaptığımız deneyde, ısı alan su, genleşerek cam boruda yükselmeye başladı.
Suyun, ısı verince büzülerek tekrar eski hâlini aldığını gözlemledik.
Üçüncü olarak yaptığımız deneyde ise balonun içindeki gazın ısı alınca genleştiğini ve ba- lonun hacminin arttığını, ısı verince büzüldüğünü yani hacminin küçüldüğünü gördük.
Şimdi de günlük yaşamda katı, sıvı ve gazların ısı etkisi ile genleşip büzülmesinden hangi alanlarda yararlandığımızı öğrenelim.
4.
Ünite
Madde ve Değişim
2. GÜNLÜK YAŞAMDA GENLEŞME VE BÜZÜLME
Genleşme sonucu bozulan raylar Köprülerde genleşme payı
Görselde gördüğünüz tren yolunun nasıl bu hâle geldiğini biliyor musunuz? Bu şekildeki bir rayda ilerleyen tren, kaza yapar. Bu nedenle bu bozukluk düzeltilip bir daha bu durumun oluşmaması için gerekli önlemler alınmalıdır. Tren raylarında, belirli aralıklarla boşluklar bıra- kılmalıdır. Bu boşluklar raylar ısındığında genleşme payı olacaktır. Eğer yeteri kadar boşluk bırakılmazsa raylar genleştiğinde rayın doğrultusu bozulacaktır. Aynı durum, köprülerin yol ile birleştiği metal bağlantı noktaları için de geçerlidir.
Kapalı kavanoz Metal çerçeveli gözlük Termostatlı vana
Katıların genleşmesine bir diğer örnek de açılmayan kavanoz kapaklarının ısıtılarak açılma- sı gösterilebilir. Metal çerçeveli gözlüklerin camı, yaz aylarında daha sık düşer. Çünkü metal kısım cama göre daha fazla genleşir. Farklı şekilde genleşen metallerin birbirine perçinlenmesi sonucu oluşturulan metal çiftleri; buzdolabı, fırın ve ütü gibi araçların termostatlarının yapımın- da kullanılır.
Madde ve Değişim 4.
Ünite
Soğuk bir bardağa sıcak bir çay döktüğünüzde cam bardağın kırılabildiğini gözlemlemiş- sinizdir. Bardağın kırılmasının nedenini araştırınız. Günlük yaşamda buna benzer başka hangi olaylar meydana gelmektedir? Araştırma sonuçlarınızı arkadaşlarınıza slayt şeklinde sununuz.
Araştıralım-Sunalım
Çöl Ay yüzeyi
Genleşme ve büzülme olayının bir etkisini de çöllerde görmekteyiz. Bitki örtüsünün az ol- duğu Afrika topraklarında, gündüzleri hava sıcaklığının yüksek olması ile genleşen toprak ve kayalar, geceleri sıcaklığın düşmesi ile çok hızlı bir şekilde büzülür. Kısa zaman içerisinde meydana gelen bu genleşme ve büzülme olayı, toprak ve kayaların çatlamasına ve ufalan- masına neden olur. Çöl kumları, bu şekilde oluşmaktadır. Bu olay Ay’da çok daha belirgin bir şekilde gerçekleştiği için Ay yüzeyinin toprağı neredeyse kül şeklindeki çok ince taneciklerden oluşmaktadır.
Sıvıların genleşme özelliğinden yararla- nılarak sıvılı termometreler geliştirilmiştir. Termometre daha sıcak bir ortama bırakıldı- ğında içindeki sıvı, ısı alarak genleşir. Bunun sonucunda sıvı, ölçeklendirilmiş ince cam boruda yükselir. Aynı şekilde, ortam soğudu- ğunda termometre sıvısı ısı vererek büzülür ve ince cam borudaki sıvının yüksekliği aza- lır. Termometre sıvısının ince cam borudaki yükselme ve alçalma miktarına göre sıcaklık
değeri ölçülmüş olur.
Termometrede genleşme
Ünite
Madde ve Değişim
Gazların hem genleşme hem büzülme özelliğinden yararlanmaktayız. Genelde turistik amaçlı kullanılan seyahat balonları, gazların genleşme ve büzülme özelliğine göre yükselip alçalır. Bir başka genleşme olayını da deodorant kutularında gözlemleyebiliriz. Deodorant ku- tuları güneşte bırakıldığında ya da ateşe atıldığında içindeki gaz, ısı etkisiyle genleşeceği için patlayıp etrafa zarar verebilir. Bu nedenle kutuların üzerinde bu yönde uyarılar yer almaktadır.
FEN, MÜHENDİSLİK VE GİRİŞİMCİLİK UYGULAMALARI
Sınıf arkadaşlarınızla birlikte iş bölümü yaparak günlük yaşamda genleşme ve büzülme- lere örnek olabilecek olayların görsellerini derleyiniz. Bu görselleri olumlu ve olumsuz olarak sınıflayıp mukavva üzerine sınıflandırma tablosu hazırlayınız. Çalışmalarınızı okul panosun- da ya da sene sonunda yapılacak Bilim Şenliği’nde sergileyiniz.
Projenin Değerlendirilmesi: Yapılan çalışmalar öğretmenin vereceği ya da kitap sonunda yer alan proje değerlendirme ölçeği ile değerlendirilir.
Metal iki bardak aşağıdaki şekilde birbirine sıkışmış ve ayrılmamak- tadır.
Bardakları birbirinden ayırmak için genleşme ve büzülme olaylarından yararlanılmaktadır. Bardakları ayırmak için ne gibi işlemler yapılabilir? Açıklayınız.
Günlük yaşamda gözlemlediğiniz genleşme ve büzülme olaylarının hangileri olumlu, hangileri olumsuz durumlar meydana getirmektedir? Açıklayınız.
Kendimizi Değerlendirelim 4.4
Seyahat balonu ısıtılarak yükselir. Deodorant
4. ÜNİTE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI
Madde ve Değişim
4.
Ünite
Aşağıdaki cümleleri okuyarak doğru olanların başına “D”, yanlış olanların başına “Y” yazınız.
(…) Buharlaşma sadece sıvının yüzeyinde gerçekleşirken kaynama, sıvının her nok- tasında meydana gelir.
(…) Kolonyanın elimizi serinletmesi, elimizden ısı aldığını kanıtlar.
(…) Donma ve yoğuşma sırasında madde, ısı alır.
(…) Bir maddenin donma ve yoğuşma noktası aynıdır.
(…) Isıları farklı olan maddeler arasında ısı alışverişi olur.
(…) Sıcaklık, ısının bir ölçüsüdür.
(…) Isı alışverişi farklı sıcaklıktaki maddeler arasında olur.
(…) Sadece katı maddeler büzülür.
(…) Termometre sıvıların genleşme ve büzülme ilkesine göre çalışır.
(…) Köprü ve demir yolu yapımında, maddelerin ısı karşısında genleşme ve büzülme ilkesini göz önüne almalıyız.
Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere, verilen sözcüklerden uygun olanı ya- zınız.
donma noktası
kalorimetre
termometre
büzülme
erime noktası
yukarı
süblimleşme
°C
kalori
genleşme
sıcaklık
yoğuşma noktası
buharlaşma
ısı
kırağılaşma
kaynama noktası
Bir maddenin sıvı hâlden gaz hâle geçmesine denir.
Bir maddenin katı hâlden gaz hâle doğrudan geçişine denir.
Saf maddelerin sıvı hâlden katı hâle geçtiği sıcaklığa denir.
Saf bir maddenin katı hâlden sıvı hâle geçtiği sıcaklık değerine denir.
Isının birimi olarak genelde kullanılır.
Farklı sıcaklıktaki maddeler birbirine temas ederse aralarında akışı olur.
Sıcaklık ölçen araçlara denir.
Isı alan maddelerin boyutlarında oluşan artışa denir.
Bir maddenin ısı vermesi sonucu boyutlarının azalmasına denir.
Sıcak hava balonunu doğru hareket ettirmek için balon içindeki
havanın ısıtılarak genleşmesi gerekir.
Ünite
4. Madde ve Değişim
7) Sadece belirli bir sıcaklık değerinde oluşur.
ç. Donma
6) Maddelerin üç hâlinde de gerçekleşir.
Aşağıda numaralandırılarak verilen açıklamaların hangi olaylara ait olduğunu bu- lunuz. Olayların başındaki harfleri örnekte verildiği gibi açıklamaların karşısına yazı- nız.
1) Isı alarak gerçekleşir. (a,c,e,f)
2) Sadece katı maddelerde görülen hâl değişimidir.
3) Isı vererek gerçekleşir.
a. Genleşme
4) Sadece sıvı maddelerde görülen hâl değişimidir.
b. Büzülme
5) Sadece gaz maddelerde görülen hâl değişimidir
c. Erime
8) Her sıcaklıkta oluşur.
d. Yoğuşma
9) Yazın elektrik tellerinin uzamasına neden olur.
e. Kaynama
10) Termometredeki sıvı seviyesinin düşmesini sağlar.
f. Buharlaşma
11) Buzdolabına bırakılan balonun küçülmesine neden olur.
12) Tren raylarının aşırı sıcaktan bozulmasına neden olur.
Madde ve Değişim 4.
Ünite
Ç. Aşağıda verilen çoktan seçmeli sorularda doğru seçeneği işaretleyiniz.
Aşağıda verilen olaylardan hangisi birbirinin tersidir?
Erime-Kaynama B) Donma-Yoğuşma
C) Erime-Donma D) Erime-Yoğuşma
2.
Sıvı
Gaz
Katı
1 3
2
Yukarıdaki şemada numaralandırılan olaylar hangi seçenekte doğru verilmiştir?
1 | 2 | 3 |
A) Yoğuşma | Süblimleşme | Buharlaşma |
B) Donma | Kırağılaşma | Yoğuşma |
C) Donma | Donma | Kaynama |
D) Erime | Kırağılaşma | Yoğuşma |
• Belirli bir sıcaklıkta gerçekleşir.
Sıvılarda gerçekleşir.
Isı alarak gerçekleşir.
Yukarıda özellikleri verilen olay, aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kaynama B) Buharlaşma C) Donma D) Erime
Bazı maddelerin erime/donma noktaları aşağıdaki gibidir.
Su
0 °C
Beyaz fosfor
44 °C
Kurşun
327 °C
Hangi madde ya da maddeler 50 °C’ta sıvı hâlde olabilir?
A) Yalnız su B) Yalnız beyaz fosfor
C) Su ve beyaz fosfor D) Beyaz fosfor ve kurşun
Isı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
Birimi, Joule’dür (jul).
Sıcak maddeden soğuk maddeye akar.
Enerji çeşididir.
Termometre ile ölçülür.
4.
Ünite
Madde ve Değişim
Fen bilimleri öğretmeni, yandaki deney düzeneğini kurup ısı kaynağını açtıktan sonra öğrencilerin bir süre gözlem yapmalarını istemiştir.
İçinde su bulunan 1. kap bir süre ısıtıldıktan sonra kabın içinde hiç su kalmadığı ancak aynı miktarda su- yun 2. kapta biriktiği gözleniyor. Bu olayın nedeni,
Sıvıların buharlaşması için ısı alması gerekir.
Gaz hâlindeki maddeler ısı vererek yoğuşur.
Sıvıların katı hâle geçmesi için ısı vermesi gerekir. yargılarından hangileri ile açıklanabilir?
kap
Isı kaynağı
Soğuk su deposu
kap
Su
Yalnız I B) I ve II C) II ve III D) I, II ve II
Aşağıdaki cisimlerden hangi ikisi arasında ısı alışverişi olmaz?
A)
70 °C 70 °C
B)
10 °C
0 °C
C)
80 °C
90 °C
D)
20 °C
0 °C
Aşağıda genleşme olayı ile ilgili bilgiler verilmiştir. Hangi bilgi yanlıştır?
Madde ısı alınca gerçekleşir. B) Maddenin hacmi artar.
C) Maddenin sıcaklığı artınca oluşur. D) Sadece katılarda görülür.
Aşağıdaki olaylardan hangisi büzülme olayına örnek verilebilir?
Güneşte bırakılan topun büyümesi
Termometredeki cıvanın alçalması
Sıcak yemek konan tabağın çatlaması
Tren rayları arasındaki boşluğun küçülmesi
Genleşme ve büzülme ile ilgili verilen örneklerden hangisinin nedeni diğerlerinden fark- lıdır?
Elektrik tellerinin sarkması
Konserve kavanozunun kapağını sıcakken kapatmak
Tren raylarının kıvrılması
Güneşte kalan deodorant şişesinin patlaması
Madde ve Değişim 4.
Ünite
EĞLENEREK ÖĞRENELİM
Aşağıdaki ağacın üzerinde bulunan cümleleri gövdeden başlayarak sırasıyla okuyunuz. Cümle doğru ise yeşil yapraklı daldan, yanlış ise sarı yapraklı daldan ilerleyerek hangi nu- maralı portakala ulaşılacağını bulunuz.
3
1 2
Isı akışı, sı- caktan soğu- ğa doğrudur.
4
7 8
5 6
Büzülen bir mad- de bir daha eski hâ- line dönemez.
Isı akışı, mad- delerin ısısı bi- tene kadar de- vam eder.
Sadece sıvı ve gazlar gen- leşir.
Donma nok- tası maddenin ayırt edici özel- liği değildir.
Salça yaparken buharlaşmadan yararlanılır.
Bir madde kı- rağılaşırken çev- resine ısı verir.
Ünite
Işığın Yayılması
Ünitenin Amacı
Bu ünitede ışığın farklı ortamlarda nasıl yayıldığını keşfetmeniz, ışığın doğrusal bir yol ile yayıldığını kavramanız ve bu durumu basit ışın çizimleriyle göstermeniz, ışığın yansıma şe- killerini kavramanız, maddeleri ışık geçirgenliğine göre sınıflandırma becerisi göstermeniz, tam gölgenin nasıl oluştuğunu tahmin etmeniz ve cisimlerin tam gölge boylarını etkileyen faktörleri keşfetmeniz amaçlanmaktadır.
ÜNİTE IŞIĞIN YAYILMASI
IŞIĞIN YAYILMASI
IŞIĞIN YANSIMASI
IŞIK, DÜZGÜN VE PÜRÜZLÜ YÜZEYLERDE NASIL YANSIR?
YANSIMANIN KURALLARI NELERDİR?
IŞIĞIN MADDEYLE KARŞILAŞMASI
TAM GÖLGE
TAM GÖLGE OLUŞUMU
TAM GÖLGENİN DURUMUNU ETKİLEYEN FAKTÖRLER
Işığın Yayılması 5.
Ünite
Işığın görmedeki rolünü,
Çevremizdeki doğal ve yapay ışık ve ses kaynaklarını, Geçmişten günümüze kullanılan aydınlatma araçlarını, Teknolojinin aydınlatma araçlarının gelişimine olan katkısını,
Uygun aydınlatmanın ne demek olduğunu, nasıl yapılması gerektiğini ve uygun şekilde aydınlatmanın göz sağlığı açısından önemini,
Işık kirliliğinin nedenlerini, doğal hayata ve gök cisimlerinin gözlenmesine olan olumsuz etkilerini,
Öğreneceklerimiz
Kaynaktan çıkan ışığın izlediği yolu,
Işığın düzgün ve pürüzlü yüzeylerdeki yansımalarını,
Işığın yansımasında gelen ışın, yansıyan ışın ve yüzeyin normali arasındaki ilişkiyi, Işığın madde ile karşılaşmasını,
Tam gölgenin oluşumunu ve tam gölge oluşumunu etkileyen değişkenleri öğreneceğiz.
Işık kirliliğini azaltmaya yönelik çözümleri öğrendik.
5.
Ünite
Işığın Yayılması
IŞIĞIN YAYILMASI
Konu/Kavramlar: Işığın yayılması
Işık gösterisi
Kutlama programlarında ışık gösterisi izlediniz mi? Işık kaynağından çıkan ışınlar sisin et- kisi ile görünür hâle gelmekte ve bu durum güzel bir görsel şov oluşturmaktadır. Işık, havada yayılabildiği gibi boşluk dediğimiz uzayda da yayılabilir. Yani ışığın yayılması için maddesel bir ortama gereksinim yoktur. Bu nedenledir ki Güneş ışınları Dünya’mıza kadar gelmektedir. Peki, ışık nasıl yayılır?
Doğal ve yapay kaynaklardan yayılan ışık, bir enerji çeşididir. Bir odada ışık kaynağından
çıkan ışınlar doğrudan gözümüze girerken yere doğru baktığımızda, ışınların bir kısmı yere çarpıp yansıyarak gözümüze gelir. Dumanlı bir ortamda el fenerini açtığımızda, dumanlara çarpan ışık gözümüze gelir ve ışığın varlığını hissederiz. Duman, ışığın ortamdaki varlığını hissetmemizi sağlar.
El fenerinde ışığın yayılması
Işığın Yayılması 5.
Ünite
1
Işığı göstermek için çizimlerimizde, ucunda ok olan çizgiler kullanırız. Bu çizgilere ışık ışını ya da sadece ışın denir. Işınlar, gerçekte olmayan sanal çizgilerdir. Işık kaynağından çıkan ışınlar nasıl yayılır? Şimdi, bu soruyu yapacağımız etkinlik ile cevaplayalım.
Etkinlik
IŞIK DOĞRUSAL MI YAYILIR?
Hangi Malzemeler Gerekli?
Mum
Kibrit
Makas
El feneri
Boş kutu
Şeffaf olmayan hortum (50 cm)
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım.
İlk olarak hortumu düz tutarak hortumun bir ucun-
dan da el fenerini açık konuma getirerek tutalım. Diğer uçtan el fenerinin ışığını gözlemleyelim.
Hortumu eğri şekilde tutarak deneyi tekrarlayalım.
İkinci olarak boş kutunun farklı yüzeylerine, farklı noktalardan gözlem yapabileceğimiz büyüklükte delikler açalım.
Kutunun yüksekliğinin yarısı kadar boya sahip bir mumu yakarak boş kutuyu mumun üstüne kapatalım. (Deneyin bu bölümü öğretmen tarafından yapılacaktır.)
Açılan deliklerden mumu gözlemleyelim. Mumun yaydığı ışınları defterimize çizelim.
Sonuçları Değerlendirelim
Hangi durumda, hortumun diğer ucundan el fenerinin ışığını görebildiniz? Görülme ya da görülmeme nedenini defterinize yazınız.
Hangi deliklerden baktığınızda mum ışığını gördünüz?
Mum ışığını farklı deliklerden gözlemledikten sonra, ışığın yayılmasıyla ilgili nasıl bir sonuca ulaşırsınız? Açıklayınız.
5.
Ünite
Işığın Yayılması
Işık geçirmeyen ortası delik engeller
Işık kaynağından çıkan ışınlar, doğrusal olarak yayılır. Aşağıda verilen görselde olduğu gibi mumdan çıkan ışınlar doğrusal olarak yayıldığı için ışığı ancak kız öğrencinin bulunduğu doğ- rultudan gözlemleyebiliriz. Erkek öğrencilerin bulundukları noktalardan mum ışığı gözlenemez.
Evinizde bulunan bir odadaki ışık kaynaklarını defterinize çiziniz. Bu ışık kaynakların- dan çıkan ışınları, farklı renkteki bir kalemle gösteriniz.
Bir caddede yer alan sokak lambalarının caddeyi nasıl aydınlattığını çizimle gösteriniz.
Evinizde ya da başka bir yerdeki masa lambasının resmini çizerek lambanın yaydığı ışınları çizimle gösteriniz.
Kendimizi Değerlendirelim 5.1
ışını
ışık
mum
Düz hortumdan baktığımızda el fenerinin ışığını görüp eğri hortumdan baktığımızda gö- remememiz, ışığın doğrusal bir yolla yayıldığını kanıtlar. Benzer şekilde, kutunun farklı nok- talarından bakıldığında mum ışığının görülmesi, ışık kaynağından çıkan ışınların her yöne yayıldığını gösterir.
Konu/Kavramlar: Düzgün yansıma, dağınık yansıma, gelen ışın, yansıyan ışın, yüzey normali
Işığın Yayılması 5.
Ünite
5.2. IŞIĞIN YANSIMASI
Bir cismi görebilmek için o cisimden gözümüze ışık gelmesi gerektiğini öğrendik. Etrafı- mızda gerçekleşen birçok olayı, gözümüzle tanır ve algılarız. Görme olayı tamamen ışıkla gerçekleşmektedir.
Deniz feneri
Denizaltı periskobu
Uydu anteni
Etrafımızdaki varlıklardan bir kısmı çevreye ışık yayar. Buna örnek olarak Güneş, yıldızlar, lamba, ateş böceği verilebilir. Onları görmemizin sebebi ışık yaymalarıdır. Bir de ışık yayma- dıkları hâlde ışık kaynağından ışık aldıkları için görebildiğimiz cisimler vardır. Örnek olarak çiçek, ev, masa, sandalye verilebilir. Peki, bu nasıl oluyor? Aydınlatılmış cisimleri, ancak bir ışık kaynağından aldığı ışığı bize gönderdikleri zaman görebiliriz. Acaba, bu cisimler aldığı ışığı bize nasıl gönderir? Işığın bir cisme çarparak yön değiştirmesine yansıma denir. Dolayısıyla cisimleri görmemiz, cisimlere çarpan ışınların yansıyıp gözümüze gelmesi ile gerçekleşir.
Yansıma, cisimleri görmenin dışında günlük yaşamda birçok alanda yararlandığımız bir
olaydır. Periskop, mikrodalga fırın, teleskop, ışıldak, deniz feneri, otomobil farı, uydu yayınla- rını alan çanak antenler, dikiz aynaları yansıma olayından yararlanılarak yapılmaktadır. Işık düzgün ve pürüzlü yüzeylerde yansıdığında farklı durumlar ortaya çıkar. Şimdi, bu durumları inceleyelim.
1. IŞIK, DÜZGÜN VE PÜRÜZLÜ YÜZEYLERDE NASIL YANSIR?
Göl üzerinde düzgün yansıma
Göl üzerinde dağınık yansıma
görseldeki dağın göl yüzeyinde net bir görüntüsü oluştuğu hâlde 2. görseldeki dağın gö- rüntüsü net değildir. Bu olayın sebebinin ışığın düzgün ve dağınık yansıması ile ilgili olduğunu biliyor musunuz?
5.
Ünite
Işığın Yayılması
Görseldeki çocuk topa vurduğunda top, du- vara çarparak gösterildiği şekilde yön değiştire- rek yoluna devam eder. Yansıma olayında ışık ışınları cisimlere çarptığında topun yaptığı ha- rekete benzeyen bir hareket yapar. Işığın çarp- tığı cisim düz değil de pürüzlü bir yapıda ise ışık ışınlarının bir kısmı diğerlerinden farklı şekilde yön değiştirerek yoluna devam eder. Şimdi, pürüzlü ve düz yüzeylerde ışığın yansıması ile
ilgili etkinlik yapalım. Düz duvara çarpan topun sekmesi
2
Etkinlik
DÜZGÜN VE DAĞINIK YANSIMAYI GÖZLEMLIYORUM
Hangi Malzemeler Gerekli?
Alüminyum folyo
Lazer ışık kaynağı
Saplı ekran ve ayağı (2 adet)
Cetvel
Grafik kâğıdı
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre grup- lar oluşturalım.
Alüminyum folyodan 30 cm uzunluğunda iki parça koparalım.
Kopardığımız folyolardan bir tanesini buruşturarak yüzeyini pürüzlü hâle getirelim.
Diğer folyo parçasını ise buruşturmadan bu iki folyolu görseldeki gibi yan yana yerleş- tirelim.
Sınıf ortamını mümkün olduğu kadar loş hâle getirelim.
Işık kaynağını önce düzgün folyo üzerine, daha sonra buruşturulmuş folyo üzerine tutalım.
Işık kaynağını, ışınlar ekrana doğru yansıyacak şekilde tutalım.
Yansıyan ışınların ekranda oluşan görüntüsünü gözlemleyelim.
Işığın Yayılması 5.
Ünite
Işık ışınlarının düzgün ve pürüzlü yüzeylerde nasıl yansıdığını grafik kâğıdı üzerinde çizelim.
Sonuçları Değerlendirelim
Düzgün folyodan yansıyan ışınlar mı yoksa pürüzlü folyadan yansıyan ışınlar mı ekranda dağınık bir görüntü oluşturdu?
Etkinlikte görüldüğü gibi pürüzlü yüzeyler ışığı dağıtarak yansıtırken düzgün yüzeyler ışığı dağıtmadan yansıtır. Aynalar ve cilalanmış yüzeyler parlaktır. Bunlar, üzerlerine düşen ışığı düzgün olarak yansıtır.
Paralel gelen ışın demeti
Paralel yansıyan ışın demeti
Paralel gelen ışın demeti
Dağınık yansıyan ışın demeti
/
/
/
Yüzey düz ise düzgün yansıma gerçekleşir.
Yüzey pürüzlü ise dağınık yansıma gerçekleşir.
Bir ışık demetinin, birbirine paralel çok sayıda ışından oluştuğunu düşünebiliriz. Düzgün bir yüzeye çarpan bu ışınların her biri, diğerlerine göre konumunu değiştirmeden yansır. Böylece yansıyan ışık demeti de birbirine paralel ışınlardan oluşur. Bu tür yansımaya düzgün yansıma denir.
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
//
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
Mikroskop altında incelediğimizde, birçok maddenin yü- zeyinde küçük düzensizlikler olduğunu görürüz. Paralel ışın demeti, bu çeşit bir yüzeye düştüğü zaman değişik yönlere doğru yansır. Bu olaya ise dağınık yansıma denir. Tahta, kâğıt, duvar gibi yüzeylerde dağınık yansıma görülür. Dağı- nık yansıma sonucu aydınlatılmış cisimleri görebiliriz.
Dağınık yansımanın, cisimden gözümüze gelen ışınları azalttığını düşünmek yanlış olmaz. Çevreye yayılan ışınlar ne kadar dağınıksa cisim o kadar mat görünecektir. Düzgün yüzeyli cisimler ise ışığın düzgün yansımasına neden olduk- ları için daha parlaktır. Örneğin yeni otomobiller pırıl pırıl olur. Yeni eşya ve araçların yüzeyleri daha düzgün olduğu için çoğunlukla parlaktır. Eskidikçe yıpranan yüzeyler, parlaklığını yitirir. Eski bir ahşap masanın yeni gibi parlamasını istersek bazı işlemler yapmamız gerekir. Masanın yüzeyini zımpara, macun, boya ve cila kullanarak düzgün hâle getirmeliyiz.
Parlak yüzeyli araba
Mat yüzeyli araba
5.
Ünite
Işığın Yayılması
YANSIMANIN KURALLARI NELERDIR?
Bir cisme çarpan ışık, gelişigüzel yansımaz. Güneş ışınlarını bir aynayla belli bir yere yö- neltmek isterseniz aynaya belli bir yön vermeniz gerekir. Güneş’ten gelerek küçük aynanızda yansıyan ışığı, sağa doğru yöneltmek için aynayı biraz sağa döndürmeniz; yukarı yöneltmek için küçük bir açı ile yukarı çevirmeniz gerekir. Bu durum bize, ışığın bazı kurallara uyarak yansıdığını gösterir.
Yansıma olayında, ışık kaynağından çıkarak bir yüzeye ulaşan ışına “gelen ışın”, bu yü- zeyden geldiği ortama geri dönen ışına da “yansıyan ışın” denir. Işığın yansıtıcı yüzeye düş- tüğü noktaya dik olarak çizilen çizgiye “normal” denir. Yüzeyin duruş şekli nasıl olursa olsun normal, ışığın yüzeye değdiği noktadan yüzeye dik olarak çizilir. Gelen ışının normalle yaptığı açıya “gelme açısı”, normalle yansıyan ışın arasındaki açıya da “yansıma açısı” denir.
Gelen ışın
Yansıma düzlemi
Yansıyan ışın
i
r
P
Yansıtıcı
yüzey
i : gelme açısı
r : yansıma açısı
i = r
Normal
Işınların yüzeyden yansıması bir kurala göre gerçekleşir. Bu kurallara yansıma kanunları
denir. Yansıma kanunları şu şekildedir:
Gelen ışın, yansıyan ışın ve yüzeyin normali aynı düzlemdedir.
Gelme açısı, yansıma açısına eşittir.
Yansıma kanunlarını etkinlik yaparak gözlemleyelim.
Işığın Yayılması 5.
Ünite
3
Etkinlik
GELEN IŞIN, YANSIYAN IŞIN VE YÜZEY NORMALI ARASINDAKI ILIŞKI
Hangi Malzemeler Gerekli?
Düz ayna (takozlu)
Işık kaynağı (lazer)
Optik daire
Üçayak
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım. Aşağıdaki tabloyu defterimize çizelim.
Optik daireyi üçayak üzerine yerleştirelim. Düz aynayı, optik daireye tutturalım.
Düz aynanın tam ortasında, aynaya dik bir doğrultu belirleyelim. Yani düz aynanın yüzey normalini belirleyelim.
Düz aynaya, yüzey normali ile 60° lik açı yapacak şekilde ışın gönderelim.
Yansıyan ışının yüzey normali ile yaptığı açıyı ölçerek bunu tabloya yazalım.
Aynı işlemi 30° ve 0° ile tekrarlayalım.
Gelme açısı
Yansıma açısı
60o
30o
0o
Sonuçları Değerlendirelim
Gelen ışın ve yansıyan ışın hangi düzlemde oluştu?
Gelme açısı ile yansıma açısı eşit mi?
Etkinlik sonucunda görüldüğü gibi gelme açısı, yansıma açısı ile eşit büyüklüktedir.
N
N
N
30
°
30°
60
°
60
°
5.
Ünite
Işığın Yayılması
Yandaki görselde, göl yüzeyinin her noktasından çizi- len normaller, birbirine paraleldir. Evlerden gelen ışınların tümü göl yüzeyinde düzgün yansıma gerçekleştirdiği için dağılma olmayacaktır. Evlerin göl üzerinde düzgün bir gö- rüntüsü oluşacaktır.
Yansımanın kuralları düzgün yansımada olduğu gibi
//////////////////////////////////////
45°
45°
dağınık yansımada da geçerlidir. 2. görseldeki deniz yü- zeyi düzgün olmadığı için yüzeyin her yerine çizilecek normaller farklı doğrultularda olur. Bu durumda, ışık de- metindeki her ışının çarptığı noktada normalle yaptığı açı, diğer ışınlarınkinden farklı olur. Her ışın, gelme açısına eşit bir açıyla yansıdığı için, her ışının yansıma açısı da farklı olacaktır. Böylece her bir ışın, farklı yönlere doğru dağınık yansıyacaktır. Bu nedenle Güneş’in su üzerinde görüntüsü net oluşmayacaktır.
Su üzerinde düzgün yansıma
Su üzerinde dağınık yansıma
2. ayna
45°
1. ayna
/////////////////////////////
Örnek
//////////////////////////
Şekildeki gibi 1. ayna ile 45° açı yaparak gelen ışının yansıdıktan sonra 2. aynadaki yansıma açısını çizerek bulunuz.
Çözüm
2. ayna
Normal
45°45°
45°
1. ayna
45°
////////////////////////////
Alıştırma
Şekildeki gibi bir aynaya gelen ışınla ilgili aşağıda ve- rilenleri tamamlayınız.
Gelme açısı : ...............................
Yansıma açısı: ...............................
Gelen ışın : ...............................
Yansıyan ışın : ...............................
Normal
k ışını
a b c d
///////////////////////////////////
l ışını
Kendimizi Değerlendirelim 5.2
Işığın Yayılması 5.
Ünite
Aşağıdaki şemada en alttaki cümleden başlayınız. Cümle doğru ise turuncu, yanlışsa mavi lazer ışığını izleyiniz. Her doğru cevapta 1, yanlış cevapta 0 puan alacaksınız. Buna göre her çıkış için alacağınız toplam puanları alttaki puan çizelgesine yazınız.
PUANLAMA ÇIZELGESI
1
2
3
4
5
6
7
8
teknoloji
yön enerji
parlak
ışın
ısıya
yansıma doğrusal
Aşağıdaki metinde bazı kısımlar boş bırakılmıştır. Buralara yazılması gereken söz- cükler yukarıdaki kutucuklar içinde verilmiştir. Sözcükleri bulup yerine yazınız.
Işık bir ............................. türüdür. Bunu Güneş’ten gelen ışınların yeryüzüne çarptık-
larında dönüşmelerinden anlayabiliriz. Işık olaylarını daha iyi anlamak
ve ifade edebilmek için ışığı sanal bir kavram olan ile gösteririz. Işığın
yayılmasını gösteren çizimlerde bu çok kullanışlı olur. Işık yolla yayılır.
Işık bazı maddelere çarptığında değiştirerek yoluna devam edebilir. Işığın
bir cisme çarparak geri gelmesi ya da yön değiştirmesine denir.
Bazı cisimlerin görünmesinin nedeni, ışığı iyi yansıtmalarıdır. Işığın
yansımasından, günlük yaşamda ve çok yararlanırız.
Işık, doğrusal bir şekilde yayılır.
El feneri doğrusal ışınlar oluştururken mum, doğrusal olmayan ışınlar oluşturur.
Işık, bir engelin kena- rından dolanabilir.
Pürüzlü cisimlere çarpan ışık, düzgün yansır.
Yansıma açısı, gel- me açısına eşittir.
Işık, bir maddeyle karşılaştığında yansı- yabilir.
Yansıyan ışın, normal ışın ve gelen ışın aynı düzlemde bulunur.
6
5
4
3
2
1
8
7
5.
Ünite
Işığın Yayılması
IŞIĞIN MADDEYLE KARŞILAŞMASI
Konu/Kavramlar: Saydam maddeler, yarı saydam maddeler, saydam olmayan maddeler
Sisli ortamda araç sürmek Yapraklar arasından geçen ışınlar
Etkinlik
IŞIĞIN FARKLI MADDELER ILE ETKILEŞIMI
4
Hangi Malzemeler Gerekli?
Karton • Su
Zeytinyağı • Buz
El feneri • Silgi
Alüminyum folyo • Cam
Beherglas (250 mL)
Plastik veya tahta cetvel
Yoğun sisin olduğu bir günde yolculuk yaptınız mı? Sisli havada görüş mesafesi çok aza- lacağı için araçların birbirini fark etmesi güçleşir. Sisli havalarda araç kullanılırken bu duruma dikkat edilmelidir. Sisin yoğunluğuna göre karşıdan gelen aracın ışığı ya kısmen gözümüze ulaşmakta ya da hiç ulaşamamaktadır. Ormanlık bir alanda ise güneş ışınlarının bir kısmı, yaprak aralarından süzülerek ağaçların arasında görseldeki gibi bir manzara oluşturmaktadır. Kaynaktan çıkan ışık, madde ile karşılaşınca yoluna devam edebilir mi? Şimdi de ışığın mad- deyle karşılaşması sonucunda nasıl davrandığını deneyerek öğrenelim.
Işığın Yayılması 5.
Ünite
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım. Aşağıdaki tabloyu defterimize çizelim. Tabloya, kullanacağımız madde sayısınca satır ekleyelim.
El fenerini açalım. El fenerinin önüne kartonu yerleştirerek el fenerinin ışığının karton- dan geçip geçmediğini gözlemleyelim.
Karton, ışığı tamamen geçiriyor ise saydam; kısmen geçiriyor ise yarı saydam; hiç ge- çirmiyorsa saydam olmayan seçeneğini tabloda işaretleyelim.
Aynı deneyi tüm malzemeler için tekrarlayalım.
Madde
Saydam
Yarı saydam
Saydam olmayan
Sonuçları Değerlendirelim
Hangi maddeler ışığı tamamen geçirdi? Işığı geçiren maddelere günlük yaşamdan başka örnekler veriniz.
Hangi maddeler ışığı hiç geçirmedi? Işığı geçirmeyen maddelere günlük yaşamdan başka örnekler veriniz.
Hangi maddeler ışığı kısmen geçirdi? Işığı kısmen geçiren maddelere günlük yaşam- dan başka örnekler veriniz.
Etkinlikte kullanılan malzemeleri ışığı geçirme durumlarına göre sınıflandırınız.
Bir doğru boyunca her yöne yayılan ışınlar, bir engelle karşılaştıklarında üç farklı durum ortaya çıkar. Işık ışınları; ortamdan geçebilir, kısmen ge- çebilir ya da hiç geçemez. Maddeleri ışığı geçirme durumuna göre sınıflandıralım.
Bir odadaki pencereler
Saydam maddeler: Işığı iyi geçiren maddelere saydam maddeler denir. Cam, su, şeffaf plastik gibi birçok ürün saydamdır. Evlerimizin pencereleri saydam olduğu için güneş ışınları doğrudan oda- mızı aydınlatmaktadır. Benzer şekilde, bir havuza yukarıdan baktığımızda ya da su altı gözlüklerimiz- le denize daldığımızda, her şeyi net olarak görebil- mekteyiz. Cisimlerin net görülmesi, cisme çarparak yansıyan ışınların büyük oranda gözümüz tarafın-
dan algılanmasıyla ilgilidir.
Su altındaki canlılar
5.
Ünite
Işığın Yayılması
Yarı saydam maddeler: Işığı kısmen geçiren maddelere yarı saydam maddeler denir. Buzlu cam, yağlı kâğıt ve buz, yarı saydamdır. Cisimlere buzlu camın arkasından baktığımızda onların görüntüsünü net olarak göremeyiz ama cisimler hareket ettiğinde renklerini, şeklini fark edebiliriz. Benzer şekilde, yağlı kâğıda sarılmış balıkların bulanık bir görüntüsü oluşur.
Buzlu cam Yağlı kâğıda sarılmış balıklar
Tahta
Metal
Saydam, saydam olmayan ve yarı saydam maddelere evinizde veya okulunuzda bulu- nan eşyalardan örnekler veriniz.
Evimizdeki pencerelerimiz yarı saydam ya da saydam olmayan maddelerden yapılsay- dı ne gibi olumsuzluklar meydana gelirdi? Açıklayınız.
Kendimizi Değerlendirelim 5.3
Saydam olmayan maddeler: Işığı hiç geçirmeyen maddelere saydam olmayan madde- ler denir. Tahta, metal, karton ve duvar saydam olmayan maddelerdir. Saydam olmayan mad- delerin arkasındaki cisimleri hiç göremeyiz.
Duvar
Işığın Yayılması 5.
Ünite
TAM GÖLGE
Konu/Kavramlar: Tam gölge, tam gölgeyi etkileyen değişkenler
Ağaç ve gölgesi
Yaz aylarında havanın çok sıcak olduğu bir günde, güneş altında çalışan bir çiftçi, serinle- mek amacıyla ağaçların altında dinlenir. Güneş ışınlarının ağacın yapraklarından dolayı ulaşa- madığı aydınlık olmayan bölgeye gölge denir. Gölgenin büyüklüğü, sadece ağacın büyüklüğü ile ilgili değildir. Bu bölümde gölgenin nasıl oluştuğunu, gölgenin büyüklüğünü etkileyen faktör- leri öğreneceğiz.
TAM GÖLGE OLUŞUMU
Perde Plaj şemsiyeleri ve gölgeleri
Evlerimizde ve arabalarımızda kullandığımız güneşlikler, güneş ışınlarının evimize ve ara- bamıza girişini engellemektedir. Yazın deniz kenarında, bunaltıcı havanın etkisinden korun- mak amacıyla şemsiyelerin altında, güneş ışınlarının doğrudan ulaşmadığı bölgelere sığınırız.
5.
Ünite
Işığın Yayılması
Bir ışık kaynağının önüne saydam olmayan bir cisim yerleştirirseniz cismin arkasında ışığın ulaşamadığı bölgeler oluşur. Işık kaynağından hiç ışık almayan bu bölgeye tam gölge denir. Tam gölgenin oluşabilmesi için ışık kaynağı ve saydam olmayan bir cisim gereklidir. Şimdi, tam gölge oluşumunu yapacağımız etkinlik ile gözlemleyelim. Gölge oluşumunu, ışın çizimleri ile gösterelim.
5
Etkinlik
TAM GÖLGE NASIL OLUŞUR?
Hangi Malzemeler Gerekli?
İp
Mum
Kibrit
Kalem
Pinpon topu
Bağlantı parçası
Saplı ekran ve üçayak
Üçayak ve destek çubukları
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım. Perdeleri kapatarak sınıf ortamını loş hâle getirelim.
Yukarıda verilen görseldeki düzeneği kurarak mumu yakalım.
Ekranda, pinpon topunun gölgesini gözlemleyelim.
Işığın saydam ortamlarda ilerlediğini, saydam olmayan ortamlarda ilerlemediğini bildi- ğimize göre, aşağıda verilen görsel üzerinde ışık kaynağından çıkan ışınları çizerek göste-
relim.
topu
Işık kaynağı Pinpon
Ekran
Aynı etkinliği, pinpon topu yerine kalem yerleştirerek tekrarlayalım.
Işığın Yayılması 5.
Ünite
Kalem
Işık kaynağı
Tam gölge
Ekran
Sonuçları Değerlendirelim
Işık kaynağından çıkan ışınlar hangi yöne doğru ilerler?
Mumun önünde pinpon topu varken ekranda ışığın gelmediği bölge var mıdır? Bu böl- genin şekli nasıldır?
Mumun önünde kalem varken ekranda ışığın gelmediği bölge var mıdır? Bu bölgenin şekli nasıldır?
Tam gölge
Işık kaynağı
Saydam olmayan cisim (engel)
Ekran
Mumdan çıkan ışınlar her yöne yayılır. Bu ışınların önüne saydam olmayan bir cisim yer- leştirdiğimizde, ışınların bir bölümü yoluna devam edemeyecek ve cismin arkasındaki ekran- da karanlık bir alan yani gölge oluşacaktır. Bir cismin gölgesini çizmek için ışık kaynağından cismin kenarlarına doğru gelen ışınları gösteren doğrular çizilmelidir. Bu ışınların arasındaki bölge, tam gölgeyi oluşturur.
5.
Ünite
Işığın Yayılması
TAM GÖLGENİN DURUMUNU ETKİLEYEN FAKTÖRLER
İnsanın gölgesi Güneş saati
Etkinlik
GÖLGE BÜYÜKLÜĞÜNE ETKI EDEN FAKTÖRLER
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım. Perdeleri kapatarak sınıf ortamını loş hâle getirelim.
6
Hangi Malzemeler Gerekli?
İp
Mum
Kibrit
Saplı ekran ve üçayak
Pinpon topu
Üçayak ve destek çubukları
Cetvel
Bağlantı parçası
Öğle vakti gölgenize baktığınızda gölgeniz çok küçük iken ikindi vaktine doğru gölgenizin uzadığını fark ettiniz mi? Görselde gördüğünüz alet, bir Güneş saatidir. Eski çağlarda insanlar, bu araçla çubuğun gölgesinin boyundan ve yöneldiği doğrultudan yararlanarak zaman ölçümü yapmaktaydı. Peki, gölgenin büyüklüğünü etkileyen unsurlar nelerdir? Şimdi, bu konudaki tah- minlerimizi deneyerek test edelim.
Işığın Yayılması 5.
Ünite
Görseldeki düzeneği kurarak mumu yakalım. Ekranda, pinpon topunun gölgesini göz- lemleyelim.
Sadece mum ile pinpon topu arasındaki mesafeyi artırdığımızda ve azalttığımızda göl- genin büyüklüğünün nasıl değiştiğini tahmin ederek tabloya yazalım. Daha sonra, bu duru- mu deneyerek tahminimizi test edelim. Deney sonucunu tabloya kaydedelim.
Sadece pinpon topu ile ekran arasındaki mesafeyi artırdığımızda ve azalttığımızda gölgenin büyüklüğünün nasıl değiştiğini tahmin ederek tabloya yazalım. Daha sonra, bu durumu deneyerek tahminimizi test edelim. Deney sonucunu tabloya kaydedelim.
Tahminim
Deney sonucu
Mum ile pinpon topu
arasındaki mesafe
Artırıldığında
Azaltıldığında
Pinpo topu ile ekran arasındaki mesafe
Artırıldığında
Azaltıldığında
Sonuçları Değerlendirelim
Mum ile pinpon topu arasındaki uzaklık, gölgenin büyüklüğünü nasıl etkilemektedir? Günlük yaşamdan bu duruma örnekler veriniz.
Pinpon topu ile ekran arasındaki uzaklık, gölgenin büyüklüğünü nasıl etkilemektedir? Günlük yaşamdan bu duruma örnekler veriniz.
Gölgenin büyüklüğünü etkileyen ilk fak- tör, ışık kaynağı ile cisim arasındaki uzak- lıktır. Uzaklık azaldıkça gölge büyümektedir. Hacivat ve Karagöz oyunu sergileyen bir sanatçının elindeki çubuklar ışık kaynağına yaklaştığında, perde üzerindeki gölgeler bü- yümektedir. Bir sonraki sayfada verilen gör- selde, gölge sanatçısının ellerini ışık kay- nağına yaklaştırdıkça oluşturduğu gölgenin büyüdüğü görülmektedir.
Hacivat ve Karagöz gölge oyunu
5.
Ünite
Işığın Yayılması
Cisim kaynağa yaklaştırılınca gölgenin durumu
Aynı şekilde, bu kez gölge sanatçısının elleri sabit kalmak koşulu ile ışık kaynağını ele yak- laştırırsak gölgenin yine büyüdüğü görülecektir.
Işık kaynağı cisme yaklaştırılınca gölgenin durumu
Işığın Yayılması 5.
Ünite
Yaptığımız etkinlikte görüldüğü gibi ışık kaynağının, cismin ve gölgenin oluştuğu ekranın konumu, gölge büyüklüğünü etkilemektedir. Konunun giriş bölümünde, öğle ve ikindi vakitle- rinde gölge boyumuzun değiştiğini belirtmiştik. Bu durumun oluşmasının nedeni, Güneş’in ko- numudur. Güneş ışınları, öğle vakti Dünya’ya daha dik gelmektedir. İkindi vaktinde ise Güneş ışınları, Dünya’ya daha eğik gelmektedir. Güneş ışınlarının Dünya’ya geliş açısı, gölge boyunu etkilemektedir.
Öğle vakti gölgenin durumu
Kendimizi Değerlendirelim 5.4
Gölge oluşumundan günlük yaşamda nerelerde yararlanıyoruz? Örnek veriniz.
El fenerinin önüne kitabınızı yerleştirerek duvarda kitabınızın gölgesini oluşturunuz. Bu gölgenin nasıl oluştuğunu çizerek gösteriniz.
El fenerinin önüne bir cisim yerleştirerek duvarda, cismin gölgesini oluşturunuz. Cis- min ve el fenerinin yeri değiştiğinde gölgenin nasıl değişeceğini söyleyiniz. Oluşan durumu, defterinize çiziniz.
Akşam ya da sabah vakti gölgenin durumu
5.
Ünite
Işığın Yayılması
FEN, MÜHENDISLIK VE GIRIŞIMCILIK UYGULAMALARI
Problemin Tanımı: Norveç’te dağlar arasında kalan bir köy, yılın belirli zamanında yeterli oranda Güneş ışığı alamamaktadır. Bilim insanları geliştirdikleri bir sistemle, evlerin yeterli oranda ışık alamayan kısımlarına Güneş ışığının düşürülmesi hedefleyerek köydeki evlerin belirli bir kısmının Güneş ışığı almasını sağlamışlardır. Benzer durumlar bizim şehirlerimiz- de de yaşanmaktadır. Örneğin binalarımızın kuzey cephesinde yer alan bu evler Güneş ışınlarından yeterli oranda yararlanamadıkları için bu evlerin güney cephedeki evlere oranla ısınma maliyetleri artmaktadır.
Projenin Adı: Güneş Işınlarından Yararlanarak Binaların Güneş Görmeyen Cephesinde Yer Alan Konutların Isıtılması
Projenin Amacı: Binalarımızın Güneş görmeyen cephesinde yer alan evlerin Güneş ışın- ları ile aydınlatılmasını sağlayarak evin ısıtılmasına katkı sağlamak
Projenin Uygulanması
Güneş görmeyen evlerin yer aldığı birçok binadan oluşan bir yerleşim yeri seçelim.
Bina üstlerine güneye bakacak şekilde, üzeri ayna kadar parlak alüminyum vb. malze- melerle kaplı platformları yerleştirelim.
Bina üzerindeki platformları bir öndeki binanın kuzey cephesini aydınlatacak şekilde yerleştirelim.
Projenin Malzeme, Maliyet ve Zaman Açısından Değerlendirilmesi
Projenin gerçekleştirilmesi için gerekli malzemeler kolaylıkla temin edilebilecek malze- melerdir. Platformlar, dayanıklı çelik yapıların yanı sıra beton şeklindeki binanın ilk inşaat
Işığın Yayılması 5.
Ünite
aşamasında da kurulabilir. Işığı yansıtacak malzeme ayna olabileceği gibi, parlak metaller de kullanılabilir.
Platform kurulumu her ne kadar maliyetli bir işlem olsa da uzun vadeli düşünüldüğünde yani platformun yıllarca kullanılabileceği düşünüldüğünde kazançlı bir işlem olduğu ortadır. Proje sonunda kuzey cephe ısıtma maliyetleri bir miktar düşeceği için çevre kirliğinde de azalma yaşanacaktır. Ayrıca ısıtma amacıyla kullandığımız yakıtlardan tasarruf, ülke kay- naklarımızın verimli kullanılmasına ve ülkemizin millî gelirinin artmasına katkı sağlayacaktır.
Platform kurulumu, çok zaman gerektiren ve inşa edilmesi yıllar sürecek bir işlem de- ğildir. Platform, kolaylıkla ve kısa sürede kurulabilir. Malzemeler hazırlandığında, bir gün içerisinde birden fazla binada kurulum yapılabilir.
Projede Karşılaşılan Sorunlara Karşı Çözümler Üretelim
Platformların rüzgâr etkisi ile bina üzerinden düşmesini engellemek için ne yapılabilir?
Güneş, günün her saatinde platforma farklı açılardan yansıyacağı için, Güneş’in uygun yere yansımasını sağlama adına projede ne gibi önlemler alınabilir?
Proje Maketi Aşamasında Gerekli Malzemeler
ilaç kutuları (çok sayıda), mukavva(tam tabaka), tutkal, alüminyum folyo, makas, el feneri.
Tasarla ve Sun
Evlerimizde yer alan ilaç kutularından ev maketleri yaparak bunları mukavva üzerine yapıştıralım. Mukavva üzerinde bir yerleşim yeri maketi oluşturalım.
Bina maketleri üzerine, bir yüzeyi alüminyum folyo ile kaplı karton parçalarını yapıştıra- lım.
El fenerini Güneş yerine kullanarak parlak yüzeylerden yansıyan ışınların maket evlerin kuzey cephesini aydınlatacak şekilde yerleştirildiğinden emin olalım.
Projenin Değerlendirilmesi: Yapılan çalışmalar öğretmenin vereceği ya da kitap sonunda yer alan proje değerlendirme ölçeği ile değerlendirilir.
Siz de Yapın
Sizler de benzer basamakları takip ederek seçtiğiniz başka bir konu ile ilgili projeler geliş- tirebilirsiniz. Projelerinizi yıl sonunda düzenleyeceğiniz Bilim Şenliği’nde sergileyiniz.
Ünite
Işığın Yayılması
ÜNİTE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI
Aşağıdaki cümleleri okuyarak doğru olanların başına “D”, yanlış olanların başına “Y” yazınız.
(…) Bir kaynaktan çıkan ışık ışını, doğrusal olarak yayılır.
(…) Işık, saydam olmayan kıvrımlı bir hortumun bir ucundan diğer ucuna kıvrımlardan geçerek ilerler.
(…) Işığın yayılması için maddesel ortama ihtiyaç vardır.
(…) Işık, düzgün bir yüzeye çarparsa düzgün; pürüzlü bir yüzeye çarparsa dağınık yansır.
(…) Cisimlerin renklerinin ve şekillerinin daha iyi görülmesi için dağınık yansıma ge- reklidir.
(…) Gelen ışın, yansıyan ışın ve yüzeyin normali aynı düzlemdedir.
(…) Bir cismin ışığı geçirme miktarı, sadece kalınlığına bağlıdır.
(…) Saf su, saydam bir maddedir.
(…) Cisimlerin gölgelerinin şekli, cisimle benzerdir.
(…) Bir cisim, ışık kaynağına yaklaştıkça gölgesi büyür.
Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere, kutucuklarda verilen sözcüklerden uy- gun olanı yazınız.
saydam olmayan
düzgün
ışık kaynağı
her yöne
eşit
saydam
büyük
eğrisel
küçük
Dünya
yaklaştırırsak
Güneş
dağınık
uzaklaştrırsak
yarı saydam
doğrusal
Işık kaynağından çıkan ışık ışınları olarak yayılır.
Işığı kısmen geçiren maddelere madde denir.
Tahta kapı maddelere örnektir.
Dalgalı suda bulanık görüntü oluşumu yansıma sonucu meydana gelir.
Cisimlerin parlak görünmesinin nedeni, ışığın yansımasıdır.
Yansıtıcı yüzeye çarpan ışığın yüzeye gelme açısı, yansıma açısına ...............................
tir/tür.
Tam gölgenin oluşması için .............................. ile perde arasında saydam olmayan cisim olması gerekir.
Işık kaynağı ile cisim arasındaki uzaklık artarsa cismin gölgesi daha ..........................
olur.
Işık kaynağını cisme gölgenin boyu büyür.
Işığın Yayılması 5.
Ünite
Aşağıda verilen soruların karşısına, sorunun cevabını içeren görseldeki numarayı yazınız.
1
Ayna
2
Cam
3
Buzlu cam
4
Düz folyo
5
Su
6
Tuğla
7
Sis
8
Buruşuk folyo
9
Hava
1. Saydam maddeler hangileridir? ..............................
2. Saydam olmayan maddeler hangileridir? ..............................
3. Yarı saydam maddeler hangileridir? ..............................
Işığı düzgün yansıtan maddeler hangileridir? ..............................
Işığı sadece dağınık olarak yansıtan maddeler hangileridir? ..............................
5.
Ünite
Işığın Yayılması
Ç. Aşağıda verilen çoktan seçmeli sorularda doğru seçeneği işaretleyiniz.
Aşağıdakilerin hangisinde mumdan çıkan ışınların gösterimi tam ve doğru verilmiştir?
B) C) D)
Aşağıdaki cisimlerden hangisi saydam olmayan cisimlere örnek olarak verilebilir?
Elmas B) Cam C) Karton D) Su
Işık kaynağının önüne yerleştirilen cismin gölgesi, ekran üzerinde oluşmaktadır.
Işık kaynağı
Saydam olmayan cisim
Ekran
Cismin ekran üzerindeki gölgesi aşağıdakilerden hangisidir?
B) C) D)
Işık kaynağının önüne yerleştirilen cismin gölgesi, ekran üzerinde oluşmaktadır.
Işık kaynağı
Cisim 1. ekran 2. ekran
Verilen düzenekte cismin tam gölgesi, 1. ekran üzerindeki gibi oluşmuştur. Cismin görün- tüsünün 2. ekrandaki gibi oluşması için aşağıda verilen değişikliklerden hangisi yapılmalıdır?
Işık kaynağı cisme yaklaştırılmalı.
Cisim, ekrana yaklaştırılmalı.
Cisim kaynağa yaklaştırılırken ekran uzaklaştırılmalı.
Ekran, cisimden uzaklaştırılmalı.
Işığın Yayılması 5.
Ünite
Bir öğrenci görseldeki gibi sokak lambasının önünden 1, 2, 3 konumlarından geçiyor.
1 2 3
Öğrencinin gölgesindeki değişim aşağıdakilerden hangisidir?
Önce büyür, sonra küçülür. B) Sürekli küçülür.
C) Sürekli büyür. D) Önce küçülür, sonra büyür.
45°
/////////////////////////////
30°
Yansıtıcı yüzeylere gelen ışın belli kurallara göre yansır. Işık kaynağından bir yüzeye ulaşan ışına, gelen ışın denir. Bu yüzeyden, geldiği ortama geri dönen ışına ise yansıyan ışın denir. Gelen ışının düştüğü yüzeye dik olarak çizilen çizgi, yüzeyin normali olarak ad- landırılır. Yüzeyin normali ile gelen ışın arasındaki açıya gelme açısı, yüzeyin normali ile yansıyan ışın arasındaki açıya ise yansıma açısı denir. Gelme açısı, yansıma açısına her zaman eşittir.
/////////////////////////////
30°
/////////////////////////////
30°
/////////////////////////////
I.
II.
III.
Yukarıda, bir düzlem ayna üzerinde dört farklı ışık ışınının yansıması çizilmiştir. Buna göre verilen çizimlerden hangilerinin gelme açıları birbirine eşittir?
I ve II B) I ve III C) II ve IV D) I ve IV
Bir arkadaşınız “Yanından geçtim, beni görmedin.” diyor. Aşağıdaki cevaplardan han- gisi inandırıcı olmaz?
Başka tarafa bakıyordum.
Ortam karanlıktı.
O sırada gözlerim kapalıydı.
Ortam aydınlık olmasına rağmen senden gözüme ışık gelmedi.
5.
Ünite
Işığın Yayılması
Madde ile karşılaşan ışık konusunda tartışan öğrencilerin yorumları aşağıdadır.
Her durumda ışık, ortamdan geçer.
Sadece yansıtıcı yüzeylerden geçer.
Saydam ortamdan geçer.
Bu yorumlardan hangisi ya da hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) I, II ve III
9.
Işık ışını Işık ışını Işık ışını
K ortamı
L ortamı
M ortamı
Yukarıda K, L, M ortamlarına aynı ışık kaynağından ışık ışınları gönderilmektedir. Buna göre K, L, M ortamları hakkında yapılan sınıflandırma aşağıdakilerden hangisi gibi olabilir?
Saydam Yarı Saydam Saydam Olmayan
K L M
M L K
M K L
K M L
10. 1 2
Işık kaynağı
Saydam olmayan
cisim Levha
Tam gölge
Yukarıdaki şekilde levha üzerine düşürülen tam gölge için aşağıdaki yorumlardan han- gisi yanlıştır?
Saydam olmayan cisim 1 yönünde hareket ettirilirse tam gölge büyür.
Işık kaynağı 2 yönünde hareket ettirilirse tam gölge büyür.
Levha 2 yönünde hareket ettirilirse tam gölge küçülür.
Saydam olmayan cisim 2 yönünde hareket ettirilirse tam gölge küçülür.
Işığın Yayılması 5.
Ünite
EĞLENEREK ÖĞRENELIM
Aşağıda verilen çocukları, gölgeleri ile eşleştiriniz.
a.
1.
b.
2.
c.
3.
ç.
4.
d.
5.
e.
Ünite
İnsan ve Çevre
Ünitenin Amacı
Bu ünitede biyoçeşitliliği öğrenmeniz, çevre sorunlarının neden ve sonuçlarını sorgula- yabilmeniz, nesli tükenen ve tükenme tehlikesi altında bulunan canlıları ve bu canlı türlerini korumak için yapılması gerekenleri bilmeniz, insan faaliyetleri sonucu oluşan çevre sorunla- rına karşı duyarlılık kazanmanız, çevre sorunlarının çözümüne yönelik ve dünyada görülen yıkıcı doğa olayları hakkında bilgi ve beceriler kazanmanız amaçlanmaktadır.
BİYOÇEŞİTLİLİK
BİYOÇEŞİTLİLİK VE DOĞAL YAŞAM
NESLİ TÜKENEN VE TÜKENME TEHLİKESİYLE KARŞI KARŞIYA OLAN CANLILAR
BİYOÇEŞİTLİLİĞİ TEHDİT EDEN UNSURLAR
İNSAN VE ÇEVRE İLİŞKİSİ
İNSAN İÇİN ÇEVRENİN ÖNEMİ
GELECEKTEKİ ÇEVRE SORUNLARIMIZ
YIKICI DOĞA OLAYLARI
ÜNİTE İNSAN VE ÇEVRE
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
Öğrendiklerimiz
Kaynaklarımızı tasarruflu kullanmanın gerekliliğini ve geri dönüşümün önemini, Yaşadığımız çevreyi tanımamız gerektiğini,
Yaşadığımız çevrenin temizliğinde aktif görev almamız gerektiğini, Doğal ve yapay çevre arasındaki farkları,
Yapay bir çevre tasarlamayı,
Doğal çevrenin canlılar için önemini ve doğal çevreyi korumak için yapılması gerekenleri öğrendik.
Biyoçeşitliliğin doğal yaşam için önemini, Biyoçeşitliliği tehdit eden faktörleri,
İnsan ve çevre arasındaki etkileşimin önemini,
Yakın çevremizdeki ya da ülkemizdeki bir çevre sorununa yönelik önerileri, İnsan faaliyetleri sonucu oluşabilecek çevre sorunlarını,
İnsan ve çevre etkileşiminde, yarar ve zarar durumlarını, Doğal süreçlerin neden olduğu yıkıcı doğa olaylarını, Yıkıcı doğa olaylarından korunma yollarını öğreneceğiz.
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
BİYOÇEŞİTLİLİK
Konu/Kavramlar: Biyoçeşitlilik, doğal yaşam, nesli tükenen canlılar, habitat, ekosistem
Canlılar
Doğada birçok canlı bir arada yaşamaktadır. Bir canlının yaşamını devam ettirdiği yaşam alanına habitat denir. Canlıların habitatları ile birlikte diğer canlılarla oluşturduğu yapıya ise ekosistem denir. Ekosistem içindeki canlılar, yaşamlarını sürdürebilmek için birbirine gereksi- nim duyar. Bu canlıların birbirleriyle birçok ilişkisi vardır. Sinek, bir kurbağa için besin demektir. Yeşil bir böcek için yeşil yapraklar, böceği avlayan canlılardan korunma ortamıdır. Sizce doğa- da canlı çeşitliliğinin çok olması doğal yaşam için bir avantaj mıdır? Canlı çeşitliliğinin artması veya azalması canlıları nasıl etkiler? Doğada bazı canlıların nesli tükenmiştir. Bazılarının da nesli, tükenme tehlikesiyle karşı karşıyadır. Canlıların neslinin tükenmesinin canlı çeşitliliğin- deki artış veya azalma ile ilişkisi ne olabilir? Bu soruların cevabını birlikte öğrenelim.
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
BİYOÇEŞİTLİLİK VE DOĞAL YAŞAM
Amasya elması
İpek böceği ve kozası
Ada çayı
Yaşadığınız çevrede kaç çeşit bitki ve hayvan türünün yaşadığını biliyor musunuz? Yaşadı- ğımız ortamda çok çeşitli canlıların bulunmasının biz insanlara etkisi nedir?
Bir bölgede yaşayan canlıların sayıca ve çeşit olarak zenginliğine biyoçeşitlilik (biyolojik çe- şitlilik) denir. Canlıların en temel ihtiyacı, beslenmedir. Besin ihtiyacının karşılanmasında vazge- çilmez bir yeri olan canlı kaynakların temeli, biyolojik çeşitliliktir. İnsanların gereksinimi olan gıda- lar, bitki ve hayvanlardan elde edilir. Elbise ve kumaş ihtiyacımızı; ipek böceği, koyun, keçi gibi hayvanların yanı sıra pamuk ve keten gibi bitkilerden elde ederiz. Sağlığımız için çok önemli olan ilaçların bir kısmı doğadaki canlılardan üretilir. Bu nedenlerle biyoçeşitlilik, insanlar için doğal bir zenginliktir. Aynı şekilde, doğadaki canlıların birbirleriyle olan beslenme, avlanma ve korunma ihtiyacı için biyoçeşitlilik çok önemlidir. Bir bölgedeki biyoçeşitlilikte meydana gelen azalma, ora- daki canlı yaşamını olumsuz etkiler. Yaşanan olumsuzluğun boyutlarına göre birçok canlının ya- şam alanı ortadan kalkar. Bu durumda o canlının nesli, tükenme tehlikesiyle karşı karşıya kalır.
Biyoçeşitliliğin bir diğer avantajı da çevre ile ilgilidir. Biyoçeşitlilik açısından zengin olan yer-
lerde bitki örtüsü çok fazladır. Dolayısıyla biyoçeşitlilik, hava kirliliğinin giderilmesine sağladığı katkı ile atmosferde oluşan sera etkisi ve ozon tabakası tahribatını azaltarak küresel ısınmayı engellemektedir. Ayrıca biyoçeşitlilik su ve toprak kirliliğinin giderilmesine, sağlıklı gıda ve su kaynaklarının elde edilmesine ve erozyonun önlenmesine katkı sağlamaktadır.
Maymun
Ağaçkakan
Kırmızı gözlü kurbağa
Tukan
Dünya’da en zengin bitki örtüsüne sahip yerlerden biri de yağmur ormanlarıdır. Yağmur or- manları ekosisteminde biyoçeşitlilik çok fazladır. Bu ekosistemde; birçok maymun türü, ağaç- kakan, tukan gibi çeşitli kuş türleri ve kırmızı gözlü kurbağa gibi kurbağa türlerinin yanı sıra çok çeşitli bitki türleri bulunmaktadır. Çöl ve kutup ekosistemlerinde ise canlı türü sayısı daha az olduğu için biyoçeşitlilik de daha az olacaktır.
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
Biyoçeşitliliği etkileyen en temel faktörlerin başında, yağış gelmektedir. Bir bölge ne kadar çok yağış alırsa ekosistemin bitki örtüsü o oranda zenginleşir. Zengin bitki örtüsüne sahip eko- sistemlerde hayvan ve mikroorganizma sayısı da fazla olacaktır.
Ayçiçeği
İncir
Fındık
Bunu biliyor musunuz?
Türkiye omurgalı faunası üzerine birçok çalışma yapıldığı için fauna büyük oranda ortaya çıkmıştır. Son verilere göre Türkiye’de 460 kuş, 161 memeli, 141 sürüngen, 480 deniz ba- lığı ve 236 tatlı su balığı türünün yaşadığı tespit edilmiştir.
Kaynak: https://www.academia.edu/7002077/B%C4%B0YOLOJ%C4%B0K_%C3%87E
%C5%9E%C4%B0TL%C4%B0L%C4%B0%C4%9E%C4%B0_%C4%B0ZLEME_VE_
DE%C4%9EERLEND%C4%B0RME_RAPORU_2012
Pamuk
Ülkemiz, bulunduğu coğrafi konumdan dolayı zengin bir bitki örtüsüne sahiptir. Buğday, ay- çiçeği, şeker pancarı, mısır, zeytin, üzüm, incir, pamuk, baklagiller, turunçgiller, çay, fındık, yer fıstığı, meyve ve sebze gibi tarım ürünleri ülkemizde yetişmektedir. Bunun yanı sıra ormanları- mızda çok çeşitli hayvanlar barınmaktadır. Sulak alanlar da çok çeşitli kuş türlerine ev sahipliği yapmaktadır. Türkiye’de pek çok kuş türü bulunmaktadır. Ülkemizde yaklaşık 506 kuş türü gözlenebildiği bilinmektedir. Leylek, flamingo, kaşıkçı, uzunbacak, kılıçgaga, turna, balıkçıllar ve ördekler Türkiye’nin sulak alanlarında yaygın olarak görülen kuş türleridir. Ülkemizin sahip olduğu doğal zenginliği korumak için doğaya karşı olan sorumluluklarımızın farkında olmalıyız.
Leylek
Flamingo
Kaşıkçı
Kılıçgaga
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
NESLİ TÜKENEN VE TÜKENME TEHLİKESİYLE KARŞI KARŞIYA OLAN CANLILAR
Dünya’da canlı yaşamını olumsuz etkileyen koşulların oluşması ile tarihten günümüze bir- çok türün tek tek ya da toplu hâlde yok olduğu bilinmektedir. Sanayinin hızlı gelişmesi, canlı- lara zararlı maddelerin kontrolsüz olarak doğaya bırakılması, bilinçsiz avlanma gibi nedenlerle türlerin yok olma hızı daha da artmıştır.
Dinozor
Mamut
Hazar kaplanı
Moa kuşu
Bunu biliyor musunuz?
Yeryüzünde hayatın başladığı günden bugüne kadar geçen zaman içinde, yaklaşık yüz milyon adet canlı türünün neslinin tükendiği tahmin edilmektedir.
Kaynak: https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:FuWIgZPZjWwJ:https://acikders. ankara.edu.tr/mod/resource/view.php%3Fid%3D81854+&cd=1&hl=tr&ct=clnk&gl=tr
Tazmanya kaplanı, dinozor, mamut, dodo, quagga, moa kuşu ve hazar kaplanı gibi canlılar, Dünya üzerinde nesilleri tükenen canlılardır. Aynı şekilde, Anadolu panteri, anadolu parsı, ana- dolu aslanı ve çizgili sırtlan gibi canlılar da Anadolu’da yaşamış, nesli tükenmiş hayvanlardır.
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
Yapılan araştırmalar, yaşayan birçok canlı türünün yok olma tehlikesi ile karşı karşıya oldu- ğunu göstermektedir. Küresel ve yerel çevre sorunlarının yanı sıra kaçak avlanmanın da bir- çok cinsi tehdit ettiğine ve eğer önlem alınmazsa hayvan türlerinin birçoğunun yok olacağına dikkat çekilmektedir.
Kutup ayıları, büyük pandalar, Javan gergedanı ve Meksika yunusu nesli tükenme tehlike- siyle karşı karşıya olan canlılardan sadece birkaçıdır.
Kutup ayısı ve yavruları
Panda ve yavruları
Afiş Sergisi
Ülkemizde ve Dünya’da nesli tükenen canlılara örnekler veriniz. Çeşitli kaynaklardan bu canlılara ait görseller bulup bir afiş hazırlayınız. Hazırladığınız afişleri okulunuzda sergileyi- niz.
Ülkemizde de bazı canlıların nesli, tükenme tehlikesiyle karşı karşıyadır. Kelaynak, deniz kaplumbağası, alageyik, Akdeniz foku ve telli turna nesli tükenme tehlikesi olan başlıca hay- vanlardır. Doğal zenginliğimiz olan canlıların nesillerinin tükenmemesi için gayret göstermeli- yiz. Bu konuda duyarlı olmalıyız.
Kelaynak
Alageyik
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
Ülkemizde kardelen çiçeği, göl soğanı ve salep yapımında kullanılan orkide gibi bitkiler, ekonomik değeri yüzünden bilinçsizce toplanmaktadır. Ne yazık ki bu bitkilerin de nesilleri yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır.
Kardelen
Salep orkidesi
Ülkemizde ve Dünya’da nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan canlıları ansiklope- di, Genel Ağ gibi kaynaklardan araştırarak bunlara örnekler veriniz. Araştırma sonuçlarını sınıfınızdaki arkadaşlarınıza sununuz.
Araştıralım-Sunalım
Nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan bazı canlılar, Dünya’da ve ülkemizde koruma altına alınmıştır. Mesela Dünya’da sayılı sahile yumurta bırakan caretta carettaların ülkemizde de Muğla, Fethiye’de yumurtlama alanları vardır. Aynı şekilde, Dünya Doğayı Koruma Vakfı [World Wildlife Fund (WWF)], Dünya’da nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan canlıları koruma altına almıştır. Bizler de bu tür kuruluşların faaliyetlerine destek olmalıyız.
Deniz kaplumbağası (Caretta caretta)
Dünya Doğayı Koruma Vakfının amblemi
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
BİYOÇEŞİTLİLİĞİ TEHDİT EDEN UNSURLAR
Dünya üzerindeki biyoçeşitlilik, milyonlarca yıldır var olmakla beraber zaman içerisinde bazı canlı türlerinin yok olduğu da bilinmektedir. Günümüzde, geçmişte yaşamış olan dinozorlar ile diğer hayvan ve bitki türlerini fosillerinden tanıyoruz. Ekosistemde yaşanan olumsuzluklar sonu- cunda bazı türlerin nesli tükenmiştir. Ama son yüzyılda meydana gelen sanayileşme, nüfus artı- şı, çevre kirliliği, bilinçsiz avlanma gibi olumsuz faktörler ekosistemleri çok daha fazla etkilemiştir.
Yapılan araştırmalar günümüzde yaşa- nan tür kayıplarının geçmişe nazaran çok daha yüksek olduğunu ortaya çıkarmıştır. Yandaki tabloda, Türkiye’de bazı canlı gruplarına ait tanımlanmış tür sayıları ile nesli tükenen ve tükenme tehlikesiyle kar- şı karşıya olan tür sayıları verilmiştir.
Hangi Malzemeler Gerekli?
Karton
Kalem
Tür sayısının azalmasına neden olan, biyoçeşitliliği tehdit eden unsurları yapa- cağımız etkinlik ile öğrenelim.
Etkinlik 1
Tablo: Bazı hayvan gruplarına ait veriler
Hayvan grupları
Tanım- lanmış türler
Nadir ve tehlike altındaki türler
Soyu tükenmiş türler
Sürüngenler
141
10
–
Kuşlar
460
17
–
Memeli
161
23
4
Tatlısu balıkları
236
–
4
Deniz balıkları
480
–
–
Kaynak: http://www.nuhungemisi.gov.tr/Content/Documents/ ubsep-turkce.pdf
BİYOÇEŞİTLİLİĞİ TEHDİT EDEN FAKTÖRLER
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve konu sayısına göre grup- lar oluşturalım.
Deniz, orman, göl, nehir gibi ekosistem alanla- rından birini seçelim.
Ekosistemin habitat özellikleri, ekosistemdeki canlıların ekonomik değer ifade eden özellikleri, ekosistemdeki canlıların beslenme özellikleri, ekosistemi bozacak insan faktör- leri, ekosistemi bozacak doğal faktörler gibi konuları, her bir grup bir görev alacak şekilde paylaştıralım.
Her bir grup, konusu ile ilgili araştırmalar yapsın. Araştırma sonuçlarını önce gruptaki arkadaşlarımıza sonra da sınıf arkadaşlarımıza sunalım.
Bu sunumun ardından ekosistemdeki biyoçeşitliliğe etki eden olumsuz faktörleri ve bi- yoçeşitliliği bozan faktörlere karşı alınması gereken önlemleri rapor hâline getirelim.
Sonuçları Değerlendirelim
Konunuzla ilgili tartışmada, grup üyeleri arasında farklı görüşler oluştu mu? Örnek veriniz.
Biyoçeşitliliği etkileyen en önemli üç faktör nedir? Bu faktörlerin etkilerini nasıl azalta- biliriz? Defterinize yazınız.
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
Biyolojik çeşitliliği tehdit eden birçok faktör vardır. Bu faktörlerin türler üzerindeki etkisi ayrı ayrı olduğu gibi bazen birkaç faktör birlikte tür sayısını olumsuz etkilemektedir. Bu faktörler şunlardır:
Çayır-mera ve yay- laların aşırı otlatılması
Erozyon
Anız yakma
Sulak alanların ku- rutulması
Tarımda düzensiz ve aşırı şekilde zirai ilaç kullanımı
Endüstrileşme, ev ve sanayi artıkları
Plansız kentleşme
Bilinçsiz avlanma ve toplama yapma
Küresel ısınma
Kendimizi Değerlendirelim 6.1
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
Tartışalım
Biyoçeşitliliği tehdit eden unsurları öğrendiniz. Sizce biyoçeşitliliği tehdit eden en önemli faktör hangisidir? Arkadaşlarınızla tartışınız. Çözüm önerilerinizi söyleyiniz.
Aşağıda verilen soruların karşısına, sorunun cevabını içeren görseldeki numarayı yazınız.
1
2
3
4
Moa kuşu
Kelaynak
Panda
Bilinçsiz avlanma
5
6
7
8
Mamut
Kutup ayıları
Deniz kaplumbağası
Barajlar
9
10
11
12
Orkide
Kardelen
Dinozor
Tarımda makine kullanımı
1. Hangileri biyoçeşitliliği olumsuz etkiler? .........................................
2. Hangileri nesli tükenen canlılardır?.........................................
Hangilerinin nesli, tükenme tehlikesi ile karşı karşıyadır?........................................
Hangilerinin nesli, insanların sadece ekonomik çıkar elde etmek istemesi sebebiyle teh- likededir? ........................................
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
İNSAN VE ÇEVRE İLİŞKİSİ
Konu/Kavramlar: Çevre kirliliği, çevreyi koruma ve güzelleştirme, insan-çevre etkileşimi (insanın çevreye etkisi), yerel ve küresel çevre sorunları
Yeşillikler arasında bir yaşam alanı
Çöplerle dolu bir alan
Yukarıda yer alan iki görselden hangisinin bulunduğu yerde yaşamak istersiniz? Herhâlde her tarafın yemyeşil ve havanın tertemiz olduğu, çiçek kokularının arasında çok çeşitli hayva- nın birlikte yaşadığı bir orman, herkesin tercihi olacaktır. İkinci görseldeki gibi bir yerde yaşa- mayı kimse istemeyecektir. İnsan, biyolojik çevresi ile sürekli etkileşim hâlinde olan bir canlıdır. İnsanın beslenmesi, sağlıklı şekilde solunum yapabilmesi, kısacası yaşaması için doğal çev- renin belirli şartları taşıması gerekir. Besinlerimizin tamamını doğadan elde ederiz. İçtiğimiz suyun kaynağı, doğadır. Doğal çevreden, besin ve solunum ihtiyacımızı sağlıklı bir şekilde karşılayamazsak sağlığımızı kaybedebiliriz. Çevrenin insanlar için ne kadar önemli olduğunu birlikte öğrenelim.
İNSAN İÇİN ÇEVRENİN ÖNEMİ
Atıklar, su kirliliğine neden olur.
Atıklar, toprak kirliğine neden olur.
Biyolojik çevre, insanların ve diğer canlıların yaşamları boyunca ilişkilerini sürdürdükleri ve etkileşim içinde bulundukları ortamdır. İnsanların biyolojik bir çevrede, sağlıklı bir şekilde yaşa- ması için o çevrenin bazı özelliklerinin olması gerekir. Sağlıklı bir yaşam için gerekli en önemli
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
şartlardan biri, çevremizde temiz su kaynaklarının olmasıdır. İnsanlar yaşamları için gerekli suyu, doğal kaynaklardan elde ederler. Dünya yüzeyinde bol miktarda su olmasına rağmen bu suyun büyük bir bölümü tuzlu su olduğu için kullanılamamaktadır. Canlılar su ihtiyacını tatlısu kaynaklarından karşılarlar. Dünya yüzeyinde tatlısu kaynakları, çok düşük bir orandadır. Bu kaynaklar da bilinçsiz su tüketimi ve kirlilik etkisi ile giderek azalmaktadır. Su kirliliği, canlı ya- şamını doğrudan olumsuz etkileyen bir durumdur. Biz insanlar kirli suları doğrudan tüketmesek bile sudaki kirlilik, beslenme yoluyla insanların vücuduna geçebilmektedir. Su kirliliği sonucu oluşan çeşitli bulaşıcı hastalıklar, insan sağlığını olumsuz etkilemektedir.
İnsan yaşamı için gerekli besinlerin kaynağı da doğal çevredir. Tükettiğimiz besinlerin bir kısmını topraktan elde ederiz. Çevre kirliliği toprağın yapısını bozmakta; bunun yanı sıra kir- liliğe yol açan zehirli atıklar, besinler yoluyla insan vücuduna geçmektedir. Bu atıklar, insan sağılığını olumsuz etkilemektedir.
Doğayı kirleten baca gazları
İnsanın sağlıklı bir yaşama sahip olması için gerekli bir diğer madde de havadır. Solu- duğumuz havanın içerisinde yeteri kadar oksijen bulunmalı, zehirli gazlar olmamalıdır. Solu- duğumuz havanın kirli olması, vücudumuza zarar vermektedir. Günümüzde özellikle büyük- şehirlerde görülen hava kirliliği, burada yaşayan insanların sağlığını olumsuz etkilemektedir. Son yıllarda artan hastalıkların nedenlerinden birinin de hava kirliği olduğu düşünülmektedir. Ülkemizdeki en önemli çevre sorunları arasında yer alan hava kirliliğini azaltmaya ya da yok etmeye yönelik çözüm önerilerini tartışacağımız etkinliği yapalım.
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
2
Etkinlik
HAVA KİRLİLİĞİ
Hangi Malzemeler Gerekli?
A4 kâğıdı
Kalem
Fon karton (2 tabaka)
Hava kirliği ile ilgili çeşitli görseller
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf içerisinde dörderli gruplar oluşturalım. Gruptan bir arkadaşımızı yazman olarak seçelim.
Hava kirliliğine neden olan durumların neler olduğunu, arkadaşlarımızla tartışarak tes- pit edelim. Tartışma esnasında arkadaşlarımızın görüşlerine saygı gösterelim.
Hava kirliliğinin nedenleri ile ilgili bir afiş hazırlayalım.
Tespit edilen nedenleri ortadan kaldırmak için yapılması gerekenleri beyin fırtınası yön- temini kullanarak ortaya koyalım.
Ortaya çıkan fikirleri yazalım. Bu fikirler üzerinde tartışarak ortak bir sonuca varalım.
Hava kirliliğini yok etmeye yönelik olarak neler yapılması gerektiği ile ilgili bir afiş ha- zırlayalım.
Sonuçları Değerlendirelim
Hava kirliliğinin nedenleri nelerdir? Maddeler hâlinde yazınız.
Hava kirliliğini önlemeye yönelik alınabilecek önlemler nelerdir?
Etkinlikte ele aldığımız çevre sorunu, onlarca sorundan sadece bir tanesidir. Çevre sorunla- rı kısa vadede oluşan sorunlar değildir. Olumsuz etkiler, bazen yıllar sonra ortaya çıkar. Ancak oluştuğunda sorunu ortadan kaldırmak neredeyse imkânsız hâle gelir. Bu konuda herkesin yapabileceği bir şeyler vardır. Örneğin hava kirliliğini önleme adına evlerimizde kullandığımız yakıtların daha kaliteli olmasına dikkat edebiliriz. Ulaşımda toplu taşıma araçlarını kullanarak ve enerji tasarrufu yaparak hava kirliliğiyle mücadele edebiliriz. Elimizdeki bir çöpü yere atmak, bazen bizlere çok masum bir davranış gibi gelebilir. “Benim yere attığım bir tane poşet parçası ile çevre kirliği oluşmaz.” diyebiliriz. Ancak unutmamak gerekir ki her birey bu şekilde düşün- düğünde ortaya çok büyük bir çevre sorunu çıkar.
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
ÇEVRE SORUNLARIMIZ
Peki, sizin çevrenizdeki en büyük çevre sorunu nedir? Bu çevre sorunu ile mücadele eden kurumlar var mıdır? Siz, bu çevre sorununa yönelik ne gibi faaliyetlerde bulundunuz? Tüm çevre sorunlarında, aslında sorunun kaynağı, aynı zamanda çözümün de kaynağını gösterir. Şimdi, yakın çevrenizdeki bir çevre sorununun çözümüne yönelik yapılması gerekenleri bilim- sel süreç becerilerini kullanarak çözmeye çalışacağınız bir proje tasarlayınız.
Proje Çalışması
Konu: Yakın çevrenizdeki bir çevre sorununun çözümüne ilişkin bir proje tasarlayıp su- nunuz.
Proje Aşamaları
Üç kişiden oluşan gruplar oluşturulur.
Öğretmen rehberliğinde, her grubun mümkün olduğu kadar farklı çevre sorunları seç- mesi sağlanmalıdır.
Grup içinden seçilen bir kişi, kaydedilmesi gereken bilgileri kaydetmek üzere görevlen- dirilir.
Her grup, çevre sorununa neyin neden olduğunu, araştırarak ve tartışarak tespit etmeli-
dir. Karar verilen neden kaydedilmelidir. (Mesela pil atıklarının doğaya verdiği zarar konusu- nu seçen grup, sorunun kaynağını, pillerin ayrı toplanacağı bir sistemin olmaması şeklinde tespit etmiş olsun.)
Sorunun çözümü için neler yapılabileceği hakkında (beyin fırtınası tekniği ile) herkes fikrini söylemeli ve söylenenler kaydedilmelidir.
Grupça alınan karar sonucunda, sorunun çözümü için ne yapılacağı aşama aşama ya-
zılı olarak anlatılmalıdır. (Mesela atık pillerin toplanması için birçok cam kavanoz, okuldaki her sınıfa ve mahalledeki kahve, bakkal, berber, kasap gibi iş yerlerine, apartman girişlerine konulmalıdır. Her ay belirli kişiler, kavanozlardaki pilleri toplamalıdır.)
Faaliyet için yapılması gereken duyurular, çeşitli şekillerde yapılmalıdır.(Mesela pil top- lamanın önemi afiş ve yazılarla ya da sözlü olarak anlatılmalıdır.)
Yapılan tüm çalışmalar sunum hâline getirilerek sınıfa sunulmalıdır.
Not: Kitap sonunda yer alan proje değerlendirme ölçeği ile öğrencilerin yaptığı çalışmalar değerlendirilir.
Çevre sorunları ile mücadele etmek, her bireyin görevidir. Bu yapılmadığı takdirde gele- cekte çok büyük çevre sorunları oluşacaktır. Şimdi, gelecekte oluşacak çevre sorunlarının sonuçlarının ne olacağını bulmaya çalışalım.
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
Çevre Kirliliği
İnsanların yaşamları süresince ürettikleri atıklar çevremizi kirletmektedir. Evlerimizde oluşan gıda ar- tıkları ve plastik, kâğıt, metal gibi katı atıkların yanı sıra deterjanlı su, kullanılmış sıvı yağlar gibi sıvı atık- larla da çevremizi kirletmekteyiz. Yakıt olarak çoğun- lukla fosil yakıtları kullanmaktayız. Dolayısıyla araba egzozlarından, ev ve fabrika bacalarından, elektrik üretim santrallerinin bacalarından, çok fazla hava kirliliği meydana getiren atıklar üretmekteyiz. Oysa ki üretilen katı atıklar, düzenli bir şekilde çöp işleme tesislerinde toplanabilir; çevreye zarar vermeyecek
Geri dönüşüm kutuları
şekilde yok edilebilir. Birçok atığımızı geri dönüşüm yoluyla tekrar kullanıma hazır hâle ge- tirebiliriz. Toplum olarak atıkların zararı ve geri dönüşümün önemi konusunda daha bilinçli olursak çevre kirliliğini önleyebiliriz. Benzer şekilde, temiz enerji kaynaklarına yönelinmeli, sa- nayi tesislerine gerekli arıtma ve filtre sistemleri kurulmalı, hava kirliliğini azaltmak için gerekli ağaçlandırma çalışmaları mutlaka yapılmalıdır.
Çevre kirliliği sonucu insanlar, kendi yaşam alanlarını yok etmektedirler. Bu belki bizim kendi tercihimiz olabilir ama bu tercih, başkalarının yaşam hakkına zarar vermektedir. Çevre kirliliği başka insanların sağlığının bozulmasına yol açtığı gibi bitki ve hayvanların da zarar görmesine neden olmaktadır. Bu nedenlerle, çevre kirliliğine yol açmak sadece insan hakları- na değil hayvan haklarına da saygı göstermemenin ifadesidir. Çevre sorunları ile mücadele, bizden sonraki nesillere karşı yerine getirmemiz gereken bir görevdir. Onlara daha yaşanabilir bir Dünya bırakmak bizlerin sorumluluğundadır.
Orman Yangınları
Her yıl binlerce dönüm orman arazimiz yangınlar nedeniyle yok olmaktadır. Bir ağacın yetişmesi için yıllar geçmesi gerekirken yangınla birkaç dakika içe- risinde birçok ağaç yok oluyor. Orman yangınları ile sadece oksijen kaynaklarımız azalmıyor, o ormanda yaşayan binlerce canlı ve yaşam alanı da yok oluyor. Yapılan araştırmalar, orman yangınlarının en önemli nedeninin dikkatsizlik ve duyarsızlık olduğunu göster- mektedir. Ormanda söndürülmeden bırakılan bir kamp
ateşi, dikkatsizce etrafa atılan cam şişeler ve sigara
Yangınlar, yaşam alanını yok eder.
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
izmaritleri orman yangınlarının en başta gelen nedenleridir. Orman yangınlarının bir diğer ne- deni de kötü niyetli kişilerin yerleşim yeri oluşturmak için bilinçli yangınlar çıkarmasıdır. Bu durumda, yasalar çerçevesinde gerekli cezaların uygulanması, caydırıcı cezaların olması ge- rekmektedir. Yöneticilerin bu konuda sorumlu davranması gerekmektedir.
Ormanlardan yoksun bir çevrenin sağlıklı yaşam alanı meydana getirmeyeceği ortadadır. Ormanlar, biyoçeşitliliğin en çok olduğu yaşam alanlarıdır. Burada meydana gelen bir sorundan birçok canlı olumsuz etkilenmektedir. Bütün canlılar için büyük bir öneme sahip olan ormanla- rımızı koruyamadığımız takdirde, gelecekte çok büyük çevre sorunlarımız olacaktır. Ormansız bir gelecek, sağlık sorunlarımızın yanında psikolojik sorunları da beraberinde getirecektir.
Plansız Yerleşim ve Ağaç Kesimi
Her ne kadar yasal olsa da yerleşim yerlerinin or- man alanları içerisine kurulması ormanları yok eden en önemli nedenler arasındadır. Plansız yerleşmeyle ve- rimli tarım arazilerine ve orman alanlarına şehirler inşa edilmektedir. Orman alanlarında yapılan bilinçsiz ve ka- çak kesimler, daha sonraları özellikle eğimli arazilerde toprağın aşınarak yok olmasına neden olmaktadır.
Tüm bu uygulamalar sonucunda, gelecekte yeşilden yoksun yaşam alanları oluşacaktır. Ayrıca tarım arazile- ri azaldığı için Dünya çapında kıtlık yaşanabilir. Plansız
yerleşim ve ağaç kesimini önlemede en önemli görev,
Plansız yerleşim örneği
devlet yetkililerine düşmektedir. Yöneticiler plansız yerleşimlere izin vermemelidir. Yakıt için ya da mobilya üretmek amacıyla yapılan bilinçsiz kesimlerin de önüne geçilmelidir. Ülkemizi hem ekonomik hem de biyolojik açıdan zengin hâle getirmek için ağaç dikimine önem verilmelidir. Bu konuda bizler de sorumluluklarımızın bilincinde olmalıyız.
Bilinçsiz Avlanma ve Toplama
Ekonomik değerinden dolayı bazı hayvanlar avlan- maktadır. Örneğin zamanından önce ya da sonra yapı- lan balık avı ile balıklar, yumurtlama döneminde ya da yavru iken avlanmaktadır. Bilinçsizce yapılan bu avlan- ma ile ülkemizde bazı balık türleri yok olma tehlikesi ile karşı karşıyadır. Aynı şekilde, kardelen, orkide, safran
gibi bitkiler ekonomik değerinden dolayı toplanmaktadır.
Safran
Bilinçsiz avlanma ve toplama, bu canlıların nesillerinin yok olmasına; bu durum da bu can- lılardan sağladığımız faydaların ortadan kalkmasına neden olacaktır. Ayrıca doğal denge de bozulacaktır.
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
İnsanlar kendi çıkarları için doğaya zarar vere- bilmektedirler. Görselde görülen kirliliğe, bir fab- rikanın atıkları neden olmaktadır. Fabrikalar bu atıkları, kurdukları atık arıtma tesisi ile bir ölçüde giderebilir. Ancak arıtma tesisi kurmak ve işletmek fabrika sahibine ek bir mali yük getireceği için fab- rika sahibi bu tesisi kurmamaktadır. Bu durumda, çevremiz gözümüzün önünde yok edilmektedir.
Bir fabrikaya ait atık
3
Çünkü bu kirlilikte, bir canlının yaşaması mümkün değildir. Bu durumun bedelini insanlık ola- rak hepimiz ödemekteyiz. Bazen insanlar etrafına yarar sağlamak niyetiyle de çevreye zarar verebilmektedir. Bu durumu daha iyi kavramak için aşağıdaki etkinliği yapalım.
Etkinlik
YARARI MI FAZLA, ZARARI MI?
Hangi Malzemeler Gerekli?
A4 kâğıdı
Kalem
Renkli karton
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıfımızda iki grup oluşturalım.
Aşağıda verilen örnek olayı inceleyelim.
Örnek Olay
Ali Bey, zengin bir iş adamıdır. Ali Bey, doğup büyüdüğü memleketine duyduğu sevgiden dolayı yeni fabrikasını köyüne yapmaya karar vermiştir. Bunun için yukarıda resmi verilen akarsu kenarındaki araziye, fabrikasını kurmaya karar vermiştir. Bu fabrikada hemşehrileri- nin çalışmasını, köyünün kalkınmasını hedeflemektedir.
Birinci grupta yer alan öğrencilerin, Ali Bey’in bu fabrikayı köyüne kurmasıyla ne gibi faydalar elde edeceğini grup arkadaşları ile tartışarak yazmalarını sağlayalım.
İkinci grupta yer alan öğrencilerin de Ali Bey’in bu fabrikayı köyüne kurmasıyla ne gibi zararların oluşabileceğini grup arkadaşları ile tartışarak yazmalarını sağlayalım.
Her iki grup da elde ettiği sonuçları açıklasın. Bizler de fabrikanın köye kurulmasının köye faydasının mı yoksa zararının mı olacağına birlikte karar verelim.
Sonuçları Değerlendirelim
Zarar oluşturan faktörleri yok etmek için Ali Bey, projesinde ne gibi değişiklikler yapabilir?
Günlük yaşamdan çevreye zarar verilen durumlara örnekler veriniz.
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
Çevrenizi gözlemleyerek çevre sorunlarına neden olan insan faaliyet ve davranışların- dan 10 tanesini maddeler hâlinde defterinize yazınız.
Yaşadığınız yerde çevre sorunlarının çözümlerine yönelik uygulamalar varsa birkaç tane örnek veriniz. Bu uygulamaları hangi kurumların yaptığını yazınız.
Yaşadığınız yerde oluşan bir çevre sorununu inceleyiniz. Bu çevre sorununun olmama- sı hâlinde çevrenizde ne gibi değişiklikler meydana gelirdi? Açıklayınız.
Çevre neden önemlidir? Çevremizi neden korumalıyız? Açıklayınız.
Kendimizi Değerlendirelim 6.2
FEN, MÜHENDİSLİK VE GİRİŞİMCİLİK UYGULAMALARI
Günlük yaşamda hem yaptığı faaliyetlerle ülkesine fayda sağlayıp hem de çevre konu- sundaki hassasiyetinden dolayı çevreyi korumaya yönelik önlemler alan kuruluşlar vardır. Bu kuruluşlardan birini seçiniz. Bu kuruluşun bir üyesi olduğunuzu ve kuruluş olarak biyoçe- şitlilik konusunda okulda ya da toplumda bir farkındalık oluşturmak istediğinizi varsayınız. Bu konuda bir girişimcilik projesi hazırlayınız. Projenizi yıl sonunda düzenleyeceğiniz Bilim Şenliği’nde sergileyiniz.
Projenin Değerlendirilmesi: Yapılan çalışmalar öğretmenin vereceği ya da kitap sonunda yer alan proje değerlendirme ölçeği ile değerlendirilir.
Tartışalım
Doğal yaşam, insan müdahalesi olmadan daha dengededir. Türlerin yok olmasının çeşitli nedenleri olmakla birlikte, insan etkinlikleri bu nedenlerin başta gelenlerinden biridir. İnsan nüfusunun artışı, diğer canlıların yaşam alanlarının daralması sonucunu doğurmuştur.
Sizce insan faaliyetleri sonucunda gelecekte ne tür çevre sorunları ortaya çıkabilir? Bu sorunları nasıl azaltırız? Bu sorunlarla nasıl başa çıkarız? Diğer canlıların yaşamlarını tehli- keye atmadan birlikte yaşayabilir miyiz?
Bu sorulara vereceğiniz cevapları sınıf ortamında tartışınız.
Etkinlikte de görüldüğü gibi insanlar bazen iyi şeyler düşünerek de çevresine zarar verebil- mektedir. Çevremiz bizim geleceğimizdir. Çocuklarımıza bırakacağımız emanetimizdir. Ema- neti nasıl teslim aldıysak aynı şekilde belki de daha iyi bir duruma getirerek teslim etmeliyiz. İstemeden ya da başka faydalar için bile olsa çevremizi kirletemeyiz. Çünkü çevre, sadece insanların değil başka canlıların da yaşam alanıdır. Bulunduğumuz çevrede insanların yaşa- ma hakkı olduğu gibi diğer canlıların da yaşama hakkı vardır. Biz kendimize dönük yararları düşünerek başka canlıların yaşama hakkını engelleyemeyiz. Bu bilinci gelecek nesillere ak- tarmak, ileride karşılaşacağımız çevre sorunları için alabileceğimiz en önemli tedbirdir. Bu sebeple çevre ile ilgili duyarlılığı artırmak amacıyla eğitime önem vermeli ve çeşitli çalışmalar yapmalıyız. Aynı zamanda bunun için çalışmakta olan sivil toplum örgütlerine destek vermek de vatandaşlık görevimizdir.
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
YIKICI DOĞA OLAYLARI
17 Ağustos 1999 tarihinde, Kuzey Anadolu fay hattında meydana gelen fay kırılması sonucu, saat 03.02’de Adapazarı, Kocaeli, Gölcük bölgesinde büyüklüğü 7,4 olan ve yaklaşık 45 sani- ye süren bir deprem meydana gelmiştir. Deprem, İstanbul’un Avcılar, Küçükçek- mece, Tuzla ilçeleri ile İzmit, Adapazarı,
Gölcük, Yalova, Düzce ve Bolu şehirlerinde resmî kayıtlara göre 17 bin 480 kişinin yaşamını yitirmesine, 43.953 kişinin yaralanmasına, 200 bin kişinin evsiz kalmasına yol açmıştır. Dep- remde 66 bin 441 konut, 10 bin 901 iş yeri yıkılmıştır. Ayrıca 67.242 konut ve 9.927 iş yerinin orta hasarlı, 80.160 konut ve 9.172 iş yerinin de az hasarlı olduğu belirlenmiştir.
Kaynak: http://deprem.gazi.edu.tr
Konu/Kavramlar: Yıkıcı doğa olayları ve korunma yolları
Yukarıdaki gazete haberi depremin ne kadar tehlikeli bir doğal afet olduğunu göstermek- tedir. Peki, başka hangi doğal afetler hakkında bilgimiz var? Doğal süreçler sonucu meydana gelen deprem, volkanik patlama, sel, heyelan ve kasırga gibi olaylara karşı ne gibi önlemler alabiliriz?
Deprem
Deprem bölgesi
Fay hattı
Fay
Yaşamımızı etkileyen en önemli yıkıcı doğa olaylarından biri, depremdir. Yer kabuğunun yapısında oluşan sarsıntılara deprem (zelzele) denir. Peki, deprem nasıl oluşur? Yer kabuğu, kayaçlardan meydana gelir. Yer kabuğunda oluşan arazi kırığına fay, fayın başladığı ve bittiği noktalar arasındaki mesafeye fay hattı denir. Fay hattında, birçok fay bulunur. Fay hattı geçen deprem oluşma ihtimalinin yüksek olduğu bölgeye deprem bölgesi denir.
Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fayı
Fay
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
Fay hattında meydana gelen kırılmalar sonucu yer altında çökmeler oluşur. Ortaya çıkan tit- reşimlerin dalgalar hâlinde yayılarak geçtikleri ortamları ve yeryüzünü sarsması sonucunda da deprem meydana gelir. Bazen büyük bir depremden önce küçük sarsıntılar olur. Bu küçük sar- sıntılara öncü depremler denmektedir. Büyük bir depremin ardından oluşan küçük depremler de artçı depremler olarak isimlendirilir. Büyük depremin oluş anına göre artçı depremlerin şid- detinde ve sayısında azalma görülür. Deprem sırasında açığa çıkan enerjinin ölçüsüne, dep- remin büyüklüğü denir. Depremde açığa çıkan enerjinin doğrudan doğruya ölçülme olanağı yoktur. Prof. Charles Francis Richter (Çars Françis Riçter) tarafından 1930 yılında bulunan bir yöntemle depremlerin bir ölçüsü olan “Richter ölçeği” geliştirilmiştir. Depremin büyüklüğünü sismograf adı verilen cihazla ölçeriz.
Charles Francis Richter (1900-1985)
Sismograf
Yer yüzeyinden herhangi bir derinlikte olan depremin, yeryüzündeki bir noktada oluşturdu- ğu yıkım, panik, korku gibi etkilerine depremin şiddeti denir. Depremin herhangi bir bölgedeki canlılar ve yapılar üzerindeki etkisine bakılarak şiddet cetvelleri hazırlanmıştır. Depremin nasıl oluştuğunu, deprem dalgalarının yeryüzünde ve yer içinde ne şekilde yayıldığını, bununla ilgili ölçü aletlerini ve yöntemleri, kayıtların değerlendirilmesini ve deprem ile ilgili diğer konuları inceleyen bilim dalına sismoloji (deprem bilimi) denir. Bu bilimle uğraşan bilim insanları ise sismolog (deprem bilimci) olarak adlandırılır. Deprem bilimciler, araştırmalar sonucunda, bir bölgenin hangi ölçüde deprem bölgesi olduğunu tespit ederek deprem haritaları oluşturmakta- dırlar. Bizim ülkemizin de büyük bir bölümü 1. dereceden deprem bölgesidir. Deprem ölçümü yapan merkezlerde, oluşan tüm depremler kaydedilmektedir. Ülkemizin en önemli deprem öl- çüm merkezi, Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü bünyesinde bulunmaktadır.
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
Peki, depremin yol açacağı olumsuzluklar nelerdir? Depremle meydana gelen yıkım sonu- cunda yaşanan can kayıpları, en önemli olumsuzluktur. Bunun yanında, yaralanan ve sakat ka- lan insanlar depremin etkilerini bir ömür boyu unutamayabilmektedir. Yakınlarını kaybeden ve o anı yaşayan insanlar, psikolojik olarak depremin olumsuzluklarını uzun süre yaşayabilmektedir.
Depremin diğer bir olumsuzluğu da ekonomik alanda yaşanır. Yıkılan şehirler, yok olan iş imkânları, fabrikalar yaşanan acıları daha da artırmaktadır. Binaların, evlerin yıkılmasının yanında hatıraların da yok olması, depremin bir başka olumsuzluğudur diyebiliriz. Depremden hem psikolojik hem de ekonomik olarak zarar gören kişilere yardımcı olmak, onların acısını biraz da olsa hafifletecektir.
Günümüz teknolojisi ile deprem oluşumu önlenememektedir. Bu nedenle depremle yaşa- mamız gerektiğinin bilincinde olmalıyız. Basında çok duyduğumuz bir ifade vardır. “Deprem değil, ihmal öldürür.” Depreme karşı alınması gereken tedbirler alınmış olsa deprem çok zarar meydana getiren bir doğal afet olmayacaktır. Yapılması gereken en öncelikli işlem, binalarımı- zın depreme dayanıklı hâle getirilmesidir. Binaların depreme karşı dayanıklı olmasını sağlayan en önemli faktör, bina yapımında kullanılan malzemelerin durumudur. Bina inşa ederken kulla- nılacak demirin miktarı ve kalınlığı, standartlara uygun olmalıdır. Aynı şekilde, demirin etrafını dolduran betonun, yeteri kadar kum ve çimento ile karıştırılması gerekmektedir. Kullanılan kumun kalitesi de betonun sağlamlığını etkiler. Bu nedenle bina inşa eden kişilerin standartlara uygun inşaat yapması gerekir. Tersi durumda, kendi çıkarı için binada yeterli demir kullanma- yan kişiler, başkalarının yaşamını tehlikeye atarak suç işlediği için cezalandırılabilir.
FEN, MÜHENDİSLİK VE GİRİŞİMCİLİK UYGULAMALARI
Mevcut binaları depreme karşı daha dayanıklı hâle getirmek için neler yapılabileceğine yönelik bir tasarım geliştiriniz. Geliştirdiğiniz tasarımı malzeme, maliyet ve zaman açısından değerlendiriniz.
Deprem konusunda teknolojisini geliştirmiş olan Japonya’nın depreme karşı aldığı ön- lemlere yönelik tasarımlardan örnekler veriniz. Tasarımlarınızı yıl sonunda düzenleyeceği- niz Bilim Şenliği’nde sergileyiniz.
Projenin Değerlendirilmesi: Yapılan çalışmalar öğretmenin vereceği ya da kitap sonunda yer alan proje değerlendirme ölçeği ile değerlendirilir.
Depreme karşı alınabilecek önlemlerden biri de bina yapılacak olan arsaların zeminlerinin bina yapımına uygun olmasıdır. Binalar yapılırken yumuşak toprak içeren zeminlerden çok, ka- yalık zeminler tercih edilmelidir. Binalarımız sağlam temeller üzerine kurulursa depreme karşı daha dayanıklı olur. Yaşadığımız binaların da depreme karşı ne kadar dayanıklı olduğu uz- manlar tarafından denetlenmeli; gerekli deprem güçlendirme çalışmaları yapılmalıdır. Bunun dışında, deprem tehlikesine karşı deprem öncesinde yapılması gereken bazı önlemler vardır.
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
Evlerimizde mutlaka deprem çantası olma- lıdır.
Evimizde bulunan dolap, televizyon, buzdolabı gibi eşyalar, devrilme tehlikesi- ne karşı sabitlenmelidir.
Binalarımızın sigortalanması da deprem tehlikesine karşı alınabilecek tedbirler arasın- dadır. Sigortalama, depremi önlemez ama dep- rem sonucunda oluşan maddi zararın telafisini mümkün hâle getirir.
Okullarda, deprem anında uygulanacak davranış şekilleri ile ilgili eğitim verilmelidir.
Tartışalım
Deprem anında yapılması ve yapılmaması gereken davranışları sebepleri ile birlikte sınıf arkadaşlarınızla tartışarak belirleyiniz.
Deprem çantasında neler bulunması gerektiğini araştırınız. Öğretmenleriniz, okul idare- niz ve sınıf arkadaşlarınızla iş bölümü yaparak sınıfınız için bir deprem çantası hazırlayınız.
Sınıf Etkinliği
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
Devrilme ihtimali olan eşyaların yanında de- ğil de sağlam bir masanın ya da dolabın önün- de başımızı koruyacak şekilde çömelip tutun- malıyız. Sarsıntı esnasında yapılması gereken en önemli olay, güvenli bir yer bulup çök, ka- pan ve tutun hareketi yaparak güvenliğini ko- rumaya almaktır. Deprem anında hemen dışarı çıkmaya çalışmak yerine, güvenli bir noktada sarsıntının bitmesini beklemeliyiz. Hemen dışa- rı çıkmak için balkondan atlamak, daha tehlikeli bir durum oluşturabilir.
Sarsıntı bittikten sonra bina, acil çıkış kapı- larından terk edilmelidir. Binayı daha hızlı terk etmek için kesinlikle asansör kullanılmamalıdır. Binadan dışarı çıkıldığında ya da deprem anın- da dışarıda bulunuluyorsa boş bir araziye doğ- ru yönelinmelidir.
Sarsıntı bittikten sonra yan- gın tehlikesine karşı elektrik ve doğal gaz kapatılmalı; şömine, ocak ve sobalardan uzak durul- malıdır.
Deprem öncesinde alınan önlemlerin yanında, deprem anındaki davranış şekilleri de dep- remin etkilerini en aza indirmemize olanak sağlar. Öncelikle deprem anında sakin olunmalı ve panik yapılmamalıdır. Daha sonrasında yapılması gerekenleri aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
Volkanik Patlamalar
Lav püskürten bir yanardağ Gaz püskürten bir yanardağ
Görseldeki dağdan etrafa yayılan çok sı- cak maddenin etrafa ne kadar tehlike saçtı- ğını biliyor musunuz? Benzer şekilde, diğer görselde etrafına kül ve zehirli gaz püskürten dağın da doğaya ne kadar zarar vereceğini hiç düşündünüz mü? Üzerinde yaşadığımız yer kabuğunun altında, magma adı verilen yüksek sıcaklığa sahip bir tabaka yer almak- tadır. Magmada bulunan maddeler yüksek sıcaklığın etkisi ile eriyerek yarı akışkan hâle
gelir. Yarı akışkan bu maddeye lav denir.
Yanardağın kesiti
Çeşitli nedenlerle yerin altındaki lav yeryüzüne çıkmakta; bunun sonucu olarak da etrafındaki her şeyi yakmaktadır. Lavın yeryüzüne çıktığı yere volkan denir. Eğer volkanlar bir dağdan etrafa yayılıyorsa bu dağa, yanardağ denir. Volkanlar bazen denizin derinliklerinde meydana gelir. Deniz dibindeki volkanların püskürttükleri lavlar, zamanla deniz dibinde birikerek volka- nik adalara dönüşebilir.
Volkanlar, etrafa saçtıkları kızgın lavların etkisi ile canlı yaşamını yok eder. Lavlar, yakında bulunan su kaynaklarını kirleterek canlı yaşamını olumsuz etkiler. Bunun yanında, volkanlar bazen zehirli gazlar ve kül püskürtür. Volkanlar bu gazların etkisi ile hava olaylarını etkilemek- te, asit yağmurlarının oluşmasına neden olabilmektedir.
Volkanlara karşı alınabilecek en önemli önlem, yakınına yerleşim yeri kurmamaktır. Bunun yanında, volkan faaliyete geçtiğinde hızla o bölgeden uzaklaşılmalıdır.
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
Seller
Yaşadıkları yerler, sular altında kalan insanların durumunu düşünün. Bu durumda canlarını kurtar- salar bile çevrelerinde oluşan zararın etkisi uzun süre devam edecektir. Bir bölgede toprağı ya da yaşam alanlarını belirli bir süre için tamamen veya kısmen su altında bırakan; ani, büyük ve düzensiz su akıntılarına sel denir. Deniz, göl ve akarsu gibi su kitleleri bazen çok aşırı miktarda suyla karşıla- şır. Bunun sonucu olarak taşarak yatağından çı- kar ve sel adı verilen doğal felakete yol açar. Uzun süre ve bol miktarda yağan yağmurlar ve eriyen karlar da sele neden olabilmektedir. Aşırı şehirleş-
Sel felaketi yerleşim yerlerini etkiler.
me ve betonlaşma sonucu, özellikle şehirlerimizde toprak alanlar çok az miktardadır. Aşırı yağış durumlarında su, beton üstünden hızlıca akarak etrafa zarar vermektedir. Bu nedenle şehirlerimizde bu suları tahliye edecek derelerin yapılmaları gerekmektedir. Ayrıca dere yatak- larının yönü değiştirilmemelidir.
Heyelanlar
Görselde görülen toprak yığının nasıl olup da bu şekilde hareket ettiğini hiç düşündünüz mü? Eğimli arazide belirli bir kütledeki toprak tabakası- nın, aşırı yağışlar nedeniyle zemininin kayması ile birlikte yer değiştirmesine heyelan (toprak kay- ması) denir. Heyelan sonucu dağ yamaçlarında- ki yollar, yamacın alt tarafında ya da yamaçlarda kurulan yerleşim yerleri zarar görür. Bu nedenle heyelan tehlikesi olan yerlere yol yapılmamalı, yer- leşim yeri kurulmamalıdır. Heyelan tehlikesi olan
yamaçların ağaçlandırılması, küçük çapta oluşan
Heyelanın otoyol üzerindeki etkisi
Ülkemizde yaşanmış en önemli yıkıcı doğa olaylarını araştırınız. Araştırma sonuçlarınızı slayt şeklinde sınıf arkadaşlarınıza sununuz.
Araştıralım-Sunalım
heyelanları engellerken daha büyük heyelanları engelleyemez. Heyelan, çok kısa bir zaman içerisinde meydana gelir.
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
Kasırgalar
Kasırganın uydu fotoğrafı Kasırga sonrasında bir yerleşim yeri
görselde görülen olay, Amerika Birleşik Devletleri’nde meydana gelen tarihin en büyük kasırgalarından birinin uydudan çekilmiş fotoğrafıdır. Uydu görüntüsüne baktığımızda herhan- gi bir şey fark etmiyoruz ama bu olayın yaşandığı yeryüzünde çok büyük yıkım meydana gel- mektedir. Bu tarz kasırgalar, Dünya’nın değişik bölgelerinde her yıl gözlenmektedir.
Rüzgâr, yüksek basınç alanındaki havanın alçak basınç alanına doğru akmasıyla oluşur. Yel adı verilen şiddeti çok düşük rüzgârlar oluştuğu gibi, fırtına adının verildiği çok daha şid- detli rüzgârlar da oluşabilmektedir. Kasırga (tayfun) gibi şiddetli rüzgârlar ağaçları kökünden söküp devirebilmekte, evlerin çatılarını uçurabilmektedir. Dar bir alandaki ani basınç değişik- liğiyle meydana gelen hortumlar, girdap şeklindeki çok şiddetli rüzgarlardır. Hortum olayı ge- nellikle tropikal bölgelerde görülür. Ülkemizde nadir de olsa görülmekte ve büyük hasarlara neden olmaktadır. 19 Haziran 2004 tarihinde
Ankara’nın Çubuk ilçesinin Sünlü köyünde meydana gelen hortumda 3 kişi hayatını kay- betmiştir.
Kasırgalara karşı alınabilecek önlemler, kasırganın şiddetine göre değişmektedir. Ya- şadığımız yerdeki, kasırga esnasında sak- lanabileceğimiz yer altı sığınakları, küçük kasırgalardan korunmamızı sağlayabilir. Ka- sırga esnasında kesinlikle açık alanda bulun- mamamız gerekir. Daha şiddetli kasırgalarda
Deprem, sel, volkan patlaması, heyelan, kasırga gibi doğal afetlerin nedenlerini mad- deler hâlinde yazınız.
Ülkemizde yaşanan deprem felaketlerinden biri olan “17 Ağustos Depremi” ile ilgili kısa bir bilgi veriniz.
Doğal afetlerden korunmak amacıyla ne gibi önlemler alabiliriz?Açıklayınız.
Kendimizi Değerlendirelim 6.3
şehirlerin tahliye edilmesi gerekebilir.
Çok şiddetli bir hortum
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
FEN, MÜHENDİSLİK VE GİRİŞİMCİLİK UYGULAMALARI
Problemin Tanımı: Depremde yıkılan binalarda can kayıplarının ana nedeni, duvarların yıkılması ve insanların bu durumdan zarar görmesidir. Duvarların yıkılması engellenebilirse depremin etkisini azaltılabilir.
Projenin Adı: Binaların Duvarlarının Demir Izgaralarla Desteklenmesi
Projenin Amacı: Deprem anında, duvarlara yapılan ızgara sistemi ile duvar yıkımlarının önüne geçmek.
Projenin Uygulanması
Bina inşaatı esnasında duvarlar gaz beton ya da tuğla ile örüldükten sonra duvar, demir ızgaralarla kaplanmalıdır.
Demir ızgaralar, bina kolonlarına ve duvardaki tuğla ya da gaz betonlara tutturulmalıdır.
Tuğlalar, ızgara demirine tutunacak şekilde üretilmelidir.
Projenin Malzeme, Maliyet ve Zaman Açısından Değerlendirilmesi
Projenin gerçekleşebilmesi için gerekli malzemeler; yeni bir teknoloji ile üretilen çok pahalı, zor bulunan malzemeler değildir. Günümüzde inşaatlarda kullandığımız malzeme- lerden oluşmaktadır.
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
Projenin gerçekleşebilmesi için inşaatta demir sarfiyatı artmaktadır. Bununla birlikte ko- lonlara ve tuğlalara tutturulması da ekstra bir maliyet oluşturacaktır. Ancak unutulmamalı ki hiçbir şey insan hayatından daha değerli değildir.
Projenin gerçekleşebilmesi, binaların inşaat süresini uzatacaktır.
Projede Karşılaşılan Sorunlara Karşı Çözümler Üretelim
1. Projede karşılaşılan en önemli sorun maliyetin ve inşaat süresinin artması sorunudur. Bunları en aza indirgemek için neler yapılabilir?
Proje Maketi Aşamasında Gerekli Malzemeler
Yaklaşık 20*20*20 cm boyutlarında koli, tel parçaları (1 m), pense, makas
Tasarla ve Sun
Yaklaşık beşer adet kibrit kutusunun ortasından çift sıra tel geçirelim. Bu şekilde kibrit kutularından bir duvar maketi yaparak bunu, mukavva üzerine yapıştıralım.
Elimizde yeterince kutu varsa bu işlemi dört tarafı çevrili bir ev maketi yapana kadar sürdürelim.
Aynı ev maketini tel kullanmadan yapalım.
Yaptığımız ev maketlerinin sağlamlığını kontrol ederek hangisinin daha dayanıklı oldu- ğunu tespit edelim.
Projenin Değerlendirilmesi: Yapılan çalışmalar öğretmenin vereceği ya da kitap sonunda yer alan proje değerlendirme ölçeği ile değerlendirilir.
Siz de Yapın: Sizler de benzer basamakları takip ederek aşağıdaki konularla ya da sizin seçtiğiniz başka bir konu ile ilgili projeler geliştirebilirsiniz. Projelerinizi yıl sonunda düzenle- yeceğiniz Bilim Şenliği’nde sergileyiniz.
Bir yanardağ modeli yaparak yanardağların zararlarından nasıl korunabileceğimizle ilgili bir proje geliştirebilirsiniz.
Şehirlerimizde ya da köylerimizde sel baskınlarını önlemeye yönelik bir proje geliştire- bilirsiniz.
Heyelan riski olan yerlerde heyelan oluşumunu önlemeye yönelik ne gibi çalışmalar yapılabileceği ile ilgili bir proje geliştirebilirsiniz.
6. ÜNİTE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI
İnsan ve Çevre
6.
Ünite
Aşağıdaki cümleleri okuyarak doğru olanların başına “D”, yanlış olanların başına “Y” yazınız.
(…) Biyoçeşitlilik, doğadaki besin kaynaklarını artırır.
(…) Bilinçsiz avlanma, biyoçeşitliliği azaltan bir faktördür.
(…) Zirai ilaç kullanımı biyoçeşitliliği artırır.
(…) Deprem başladığı anda, koşarak evi terk etmeliyiz.
(…) Ekonomik nedenlerle bazı bitkilerin toplanması biyoçeşitliliği azaltan bir faktördür.
(…) Orman yangınları insan faaliyetleri sonucu oluşmaz.
(…) Bilinçsiz avlanma, çevre sorunu değildir.
(…) Eğimli arazide belirli bir kütledeki toprak tabakasının, aşırı yağışlar nedeniyle ze- mininin kayması ile birlikte yer değiştirmesine heyelan denir.
(…) Geri dönüşüm, çevre kirliliğini azaltır.
(…) İnsanlar çevreye verdikleri zararın bedelini kendileri ödemektedir.
Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere, kutucuklarda verilen sözcüklerden uy- gun olanı yazınız.
duyarsız
duyarlı
bilinçsiz avlanma
deprem
artıran
azaltan
volkan
yasalarla
panda
mamut
sel
sağlık
Şehirleşme, biyoçeşitliliği bir faktördür.
Yer kabuğunun yapısında oluşan sarsıntılara denir.
Nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan canlılara örnek olarak
verilebilir.
Nesli tükenen canlılara örnek olarak verilebilir.
Çevre kirliliğinin oluşmasındaki genel sebep, insanların olmasıdır.
Ekonomik değeri için balıkların yumurtlama döneminde avlanmasına ........................
denir.
Yer kabuğunun altında yer alan lavların yeryüzüne çıktığı yere denir.
Toprağı belirli bir süre için tamamen veya kısmen su altında bırakan ani, büyük ve düzensiz su akıntılarına denir.
Hava kirliliği insanlarda sorunlarına yol açmaktadır.
Çevre kirliliğinin azaltılmasında devlet önlem alabilir.
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
Aşağıda verilen çoktan seçmeli sorularda doğru seçeneği işaretleyiniz.
Bazı canlı türlerinin isimleri aşağıdaki gibi verilmiştir.
Mamut
Panda
Moa kuşu
Çita
Bu canlılardan hangisinin ya da hangilerinin nesli tükenmiştir?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) I, II, III ve IV
BİYOÇEŞİTLİLİĞİN FAYDALARI
Ekosistemlerin ve biyolojik çeşitliliğin sağladığı imkânlar, insan yaşamı için son derece önemlidir. Biyoçeşit- liliği oluşturan hayvan ve bitki türleri; tarım, hayvancılık, ba- lıkçılık, eczacılık, ormancılık, tıp ve sanayi alanlarında temiz hava ve su sağlanması için kullanılmaktadır. Biyoçeşitliliği sağlayan hayvan ve bitki türlerine ait çeşitliliğin fazla olduğu
bir ülkede, biyoçeşitlilik ülke için ekonomik kazanç sağlamaktadır. Biyoçeşitlilik, ekosistemi
dengede tutarak dünyamızı yaşanabilir bir hâle getirmektedir. İnsanların sağlığını ve çevreyi ekosistemler desteklemektedir.
Yukarıda verilen metni okuyan öğrencilerden hangisinin yorumu yanlıştır?
Süleyman: Çevre kirliliği, biyoçeşitliliği olumsuz yönde etkiler.
Zehra: İhtiyacımız olan temiz havayı ve suyu biyoçeşitlilik sayesinde karşılayabiliriz.
Mustafa: Biyoçeşitlilik, ekosistemi dengede tutar.
Meryem: Hayvan ve bitki türlerinin fazla olması biyoçeşitliliğin zenginliğini gösterir.
Biyoçeşitliliği azaltan faktörlere örnek olarak aşağıdaki durumlar verilmiştir.
Bilinçsiz avlanma
Makineli tarım yapma
Depremler
Baraj kurma
Bu faktörlerden hangisi ya da hangileri insan kaynaklı bir olumsuzluk değildir?
A) Yalnız I B) Yalnız III C) II ve III D) I ve IV
Aşağıdaki canlıların hangisinin nesli, tükenme tehlikesi ile karşı karşıyadır?
A) Koyun B) Serçe C) İnek D) Kelaynak
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
Aşağıdakilerden hangisi çevre sorunlarının çözümü için yapılması gereken faaliyetler arasında yer almaz?
A) Ağaç dikmeye önem vermek B) Orman içine yerleşim yeri kurmak
C) Plastik atıkları ayrı toplamak D) Bitmiş pilleri toplamak
Bir ekosistemdeki biyoçeşitliliğin yıllara göre değişimi yanda- ki gibi verilmiştir.
Bu ekosistemle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
I aralığında, ekosistemde daha çok yağış görülmüş olabilir.
II aralığında, ekosistemdeki bitki örtüsü azalmış olabilir.
I aralığında, ekosistemde doğal afetler çok etkili olabilir.
II aralığındaki değişim, sanayi atıklarının artması sonucu oluşmuş olabilir.
Aşağıdaki bilgilerden hangisi nesli tükenme tehlikesi ile karşı karşıya olan bir canlı için yapılacaklar arasında yer almaz?
O canlının avlanmasının yasaklanması
Türü tehdit eden canlıların avlanması
Yavrularının koruma altına alınması
Yaşam alanlarının koruma altına alınması
Aşağıdakilerden hangisi orman yangını oluşturabilecek bir sebep değildir?
Cam kırıklarının ormanlık alanda bırakılması
Sigara izmaritlerinin ormanlık alana atılması
Piknik ateşinin tam söndürülmemesi
Kemirgen hayvanların ağaçları kemirmesi
Aşağıdakilerden hangisi ormanlara zarar veren insan faaliyetlerinden biri değildir?
Yerleşim yeri açmak için ağaçların kesilmesi
Arı kovanlarının ormanlık alanlara yerleştirilmesi
Keçi gibi hayvanların ormanlık alanda otlatılması
Piknik ateşinin söndürülmesinin unutulması
Aşağıda yer alan çevre felaketlerinden hangisinin nedeni insan faktörü değildir?
Bilinçsiz ağaç kesimi nedeniyle orman alanlarının azalması
Bilinçsiz avlanma sonucu balık türlerinin azalması
Dolu yağışı sonucu bitkilerin zarar görmesi
Plansız kentleşme sonucu şehir içinde oluşan seller
Biyoçeşitlilik
I II
1800 1900 2000
Yıl
6.
Ünite
İnsan ve Çevre
Aşağıdaki önlemlerden hangisi deprem olmadan önce yapılması gerekenler arasında yer almaz?
Deprem sigortası yaptırmak
Devrilme riski olan eşyaları sabitlemek
Deprem çantası hazırlamak
Evin içinde güvenli bir noktada beklemek
Aşağıda, deprem oluşumu ile ilgili bir görsel verilmiştir.
Görselde verilen numaralı yerlere yazılması gereken kavramlar, hangi seçenekte doğru bir şekilde verilmiştir?
1
2
3
A) Fay
Deprem bölgesi
Fay hattı
B) Fay hattı
Deprem bölgesi
Fay
C) Fay
Fay hattı
Deprem bölgesi
D) Fay hattı
Fay
Deprem bölgesi
Aşağıdakilerden hangisi sel felaketine karşı alınacak bir önlem olamaz?
Ağaçlandırma yapılması
Dere yataklarının değiştirilmemesi
Nehir yataklarına yakın yerlere yerleşim yeri kurulmaması
Evlerin sağlam zeminlere inşa edilmesi
Aşağıdakilerden hangisi doğal afetlere örnek olarak verilemez?
A)Volkan patlamaları B)Kasırgalar C)Trafik kazaları D)Heyelanlar
2
3
1
İnsan ve Çevre 6.
Ünite
EĞLENEREK ÖĞRENELİM
Aşağıdaki kavramları bulmaca kutusunda bularak bu kavramların üzerini çiziniz. Kalan harfleri soldan sağa birleştirerek aşağıdaki şifreyi bulunuz.
BİYOÇEŞİTLİLİK, DİNOZOR, İNCİR, PANDA, AYÇİÇEĞİ, HAZAR KAPLAN, DOĞA KELAYNAK, KUTUP AYISI, ALA GEYİK, MOA KUŞU, KARDELEN, SEL, SAFRAN, FAY HATTI, GERİ DÖNÜŞÜM, PAMUK, HABİTAT, EROZYON, DEPREM, ATIK, İNSAN, EKOSİSTEM
B | S | A | M | O | A | K | U | Ş | U | Ğ | L | I | K |
İ | N | C | İ | R | L | K | A | R | D | E | L | E | N |
Y | I | A | T | I | K | B | P | A | M | U | K | İ | R |
O | Y | K | U | T | U | P | A | Y | I | S | I | A | E |
Ç | A | L | A | G | E | Y | İ | K | Ş | E | A | M | R |
E | İ | H | A | Z | A | R | K | A | P | L | A | N | O |
Ş | H | Ç | İ | S | A | F | R | A | N | N | D | O | Z |
İ | A | Ğ | A | E | K | O | S | İ | S | T | E | M | Y |
T | B | G | E | R | İ | D | Ö | N | Ü | Ş | Ü | M | O |
L | İ | Y | P | I | K | D | İ | N | O | Z | O | R | N |
İ | T | O | A | D | O | Ğ | A | D | E | P | R | E | M |
L | A | R | N | U | F | A | Y | H | A | T | T | I | Y |
İ | T | A | D | L | A | Y | Ç | İ | Ç | E | Ğ | İ | I |
K | E | L | A | Y | N | A | K | M | İ | N | S | A | N |
Ünite
Elektrik Devre Elemanları
7. ÜNİTE
Ünitenin Amacı
Bu ünitede farklı elektrik devrelerindeki pil ve lamba sayısını değiştirerek bu değişimin devre üzerindeki etkilerini keşfetmeniz, devre elemanlarını sembollerle göstererek devre şe- ması çizmeniz, devre şemalarının ortak bilimsel dil açısından önemini kavramanız, çizdiğiniz devreleri kurmanız ve çalıştırmanız amaçlanmaktadır.
DEVRE ELEMANLARININ SEMBOLLERLE GÖSTERİMİ VE DEVRE ŞEMALARI
BASİT BİR ELEKTRİK DEVRESİNDE LAMBA PARLAKLIĞINI ETKİLEYEN DEĞİŞ- KENLER
PİL
ELEKTRİK DEVRE ELEMANLARI
Ünite
Öğrendiklerimiz
Elektrikli araç gereçleri, kullanıldığı elektrik kaynaklarına göre sınıflandırmayı,
Elektriğin güvenli kullanılması için dikkatli olunması gerektiğini,
Basit elektrik devresini oluşturan devre elemanlarını ve bunların işlevlerini,
Evde ve okuldaki elektrik düğmelerinin ve kabloların birer devre elemanı olduğunu öğ- rendik.
Öğreneceklerimiz
Devre elemanlarını sembollerle göstererek devre şeması çizimini ve çizilen devrelerin kurularak çalıştırılmasını,
Farklı elektrik devrelerindeki pil ve lamba sayısını değiştirerek bu değişimin devre üze-
rindeki etkilerini öğreneceğiz.
7.
Ünite
Elektrik Devre Elemanları
DEVRE ELEMANLARININ SEMBOLLERLE GÖSTERİMİ VE DEVRE ŞEMALARI
Konu/Kavramlar: Devre elemanlarının sembolleri, devre şemaları
Anahtar
Ampul
Pil
İletken tel
Görselleri verilen devre elemanlarını kullanarak elektrik devresi kurabilirsiniz. Kurduğunuz bu devreyi kâğıt üzerinde göstermeniz istenirse bu durum devreyi kurmaktan daha çok zama- nınızı alacaktır. Devre elemanlarını çizerken hem zorlanırız hem de çok doğru bir çizim ortaya koyamazsak devreyi yanlış gösteririz. Bilim insanları elektrik devrelerinin gösteriminde karşı- laşılan bu zorluğu aşmak için bütün ulusların kabul ettiği ortak bilimsel bir dil geliştirmişlerdir. Buna göre, her bir devre elemanı, kolay şekilde çizilebilen bir sembolle gösterilmiştir. Aşağıda- ki tablo, devre elemanlarını ve bunların sembollerini göstermektedir.
Tablo: Elektrik devre elemanlarının adı, resmi ve sembolü
Devre elemanları
Resmi
Sembolü
Pil
Ampul
Anahtar
Açık Kapalı
İletken tel
Elektrik Devre Elemanları 7.
Ünite
1
Şimdi, bu devre sembollerini kullanarak ve devre şemalarına bakarak basit elektrik devre- leri oluşturalım.
Etkinlik
DEVRE ŞEMASINA BAKARAK ELEKTRİK DEVRESİ OLUŞTURUYORUM
Hangi Malzemeler Gerekli?
1,5 V’luk pil (3 adet)
Pil yatağı
Duy ve ampul (4 adet)
Anahtar
İletken tel
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım.
Verilen devre şemasına bakarak elektrik devresini oluşturalım.
Kurduğumuz devreyi çalıştıralım.
Farklı sayıda pil ve ampul kullanarak farklı devre şemaları çizelim.
Çizdiğimiz bu devre şemalarına bakarak elektrik devrelerini kuralım.
Kurduğumuz devreyi çalıştıralım.
Oluşturduğumuz devre şemasındaki ampul, pil ve anahtar sayısını değiştirmeden sıra- lamasını değiştirerek aynı devreyi yeniden çizelim ve kuralım.
Kurduğumuz devreyi çalıştıralım.
Sonuçları Değerlendirelim
Aşağıda verilen Genel Ağ adresinden, elektrik devre elemanları ve devre şemalarını gös- teren animasyonları inceleyelim.
Adres: https://ders.eba.gov.tr/ders/proxy/VCollabPlayer_v0.0.796/index.html#/main/curriculumResour
ce?resourceID=c0c82de8a2f9e014bc5012ecd35082c3&resourceTypeID=3&loc=10&showCurriculumPat
h=false (Genel ağ tarayıcısından www.eba.gov.tr adresi üzerinden giriş yapınız.)
İzleyelim-Öğrenelim
Çizdiğiniz devre şemalarında ampul, pil ve anahtarı farklı bir sıralama ile kurduğunuzda oluşan devreyi bir önceki ile karşılaştırınız.
7.
Ünite
Elektrik Devre Elemanları
+
– + –
Elektrik devresi şemasına bakarak elektrik devresini kurabileceğimiz gibi, devreye bakarak şemayı da çizebiliriz.
Günlük yaşamımızda kullandığımız bazı araç ve gereçler üzerinde basit elektrik devreleri yer almaktadır. Örneğin iki pil ile çalışan bir el fenerinde, devre şemasını ve el fenerinde oluş- turulan devreyi aşağıdaki gibi gösterebiliriz.
Elektrik devrelerinde anahtar, devreyi açıp kapamaktadır. Günlük yaşamımızda televizyon, bilgisayar, saç kurutma makinesi gibi elektrikle çalışan araçlarda, çok çeşitli yapıda anahtarlar kullanılmaktadır.
Elektrikli araçlardaki anahtar çeşitleri
Kendimizi Değerlendirelim 7.1
Elektrik Devre Elemanları 7.
Ünite
Aşağıda şeması verilen elektrik devresini yine aşağıda verilen devre araç gereçlerini kullanarak oluşturunuz. Devre elemanları arasındaki bağlantıları doğru bir şekilde çiziniz.
+
–
+
–
+
–
İki adet özdeş ampul ve pil içeren bir elektrik devresinin devre şemasını çiziniz. Aynı devre elemanları ile farklı bir devre daha kurabilir misiniz? Devre şemasını çizerek gösteriniz.
+ – + –
7.
Ünite
Elektrik Devre Elemanları
BASİT BİR ELEKTRİK DEVRESİNDE LAMBA PARLAKLIĞINI ETKİLEYEN DEĞİŞKENLER
Konu/Kavramlar: Pil sayısı, lamba sayısı
Anahtar
Pil
Pil yatağı
İletken kablo
Ampul
Duy
Basit elektrik devresi
Etkinlik
PİL SAYISI AMPUL PARLAKLIĞINI DEĞİŞTİRİR Mİ?
Görsel 1
2
Hangi Malzemeler Gerekli?
1,5 V’luk pil (3 adet)
Pil yatağı
Duy ve ampul
Anahtar
İletken tel
Basit bir elektrik devresinin; ampul, pil, iletken tel ve anahtar ile oluşturulduğunu biliyoruz. Bu araçları kullanarak kurduğumuz elektrik devresinde, ampul, pilde bulunan enerjiyle ortamı aydınlatmaktadır. Peki, devredeki pil sayısını artırırsak ampulün parlaklığı nasıl değişir? Ampul parlaklığı ile ilgili tahmininizi birlikte test edelim.
Elektrik Devre Elemanları 7.
Ünite
Görsel 2 Görsel 3
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım. Aşağıdaki tabloyu defterimize çizelim.
Bir adet ampul ve iki pilden, Görsel 1’deki gibi basit bir elektrik devresi kurarak ampul parlaklığını gözlemleyelim.
Basit elektrik devresine, Görsel 2’deki gibi bir pil daha bağladığımızda, ampul parlaklı- ğının nasıl değişeceğini tahmin edelim. Tahminimizi tabloya kaydedelim.
Görsel 2’deki devreyi kurup çalıştırarak tahminimizi test edelim.
Benzer şekilde, elektrik devresine Görsel 3’teki gibi bir pil daha ekleyelim. Devre anah- tarını kapattığımızda ampul parlaklığının değişimi ile ilgili tahminimizi tabloya kaydedelim.
Görsel 3’teki devreyi çalıştırarak tahminimizi test edelim.
Ampulün yaydığı ışık miktarını örnekteki gibi sembolik olarak çizelim.
Devreye bağlı pil sayısı | Tahminim | Deney sonucu | Ampullerin yaydığı ışık |
1 pil | .............................. | .............................. | |
2 pil | .............................. | .............................. | |
3 pil | .............................. | .............................. |
Sonuçları Değerlendirelim
Bir elektrik devresinde pil sayısı ile ampul parlaklığı arasında nasıl bir ilişki vardır? Açık- layınız.
7.
Ünite
Elektrik Devre Elemanları
+ – + –
+ – + – + –
+ –
Kurduğumuz elektrik devrelerinde ampullerin ışık vermesini sağlayan enerji, pillerden elde edilmektedir. Aynı ampulü iki pil ile yaktığımızda, bir pilli devreden daha parlak bir ampul ya- karız. Yani pil sayısını artırmak, ampul parlaklığını artıran bir faktördür. Dolayısıyla devredeki pil sayısını görseldeki gibi artırdığımızda, ampul parlaklığı daha da artmaktadır. Ancak her ampulün belirli bir dayanıklılığı vardır. Eğer devreye daha fazla pil bağlanırsa ampul bozularak kullanılmaz hâle gelir. Bu durum, ampul patlaması olarak ifade edilir.
Etkinlik
AMPUL SAYISI ARTARSA AMPUL PARLAKLIĞI DEĞİŞİR Mİ?
Görsel 1
Etkinlik Nasıl Yapılacak?
Sınıf mevcuduna ve malzeme durumuna göre gruplar oluşturalım. Tabloyu defterimize çizelim.
Bir adet ampul ve üç pilden oluşan Görsel 1’deki elektrik devresini kurarak ampul par- laklığını gözlemleyelim.
3
Hangi Malzemeler Gerekli?
1,5 V’luk pil (3 adet)
Pil yatağı
Duy ve ampul (3 adet)
Anahtar
İletken tel
Peki, devredeki pil sayısını sabit tutup ampul sayısını artırırsak ampul parlaklığı nasıl deği- şir? Bu konudaki tahmininizi test etmek için bir etkinlik yapalım.
Elektrik Devre Elemanları 7.
Ünite
Görsel 2 Görsel 3
Elektrik devresine, Görsel 2’deki gibi bir ampul daha bağladığımızda ampul parlaklığı- nın nasıl değişeceğini tahmin edelim. Tahminimizi tabloya kaydedelim.
Görsel 2’deki devreyi çalıştırarak tahminimizi test edelim.
Benzer şekilde, elektrik devresine Görsel 3’teki gibi bir ampul daha ekleyelim. Devre anahtarını kapattığımızda ampul parlaklığının değişimi ile ilgili tahminimizi tabloya kaydede- lim.
Görsel 3’teki devreyi çalıştırarak tahminimizi test edelim.
Ampulün yaydığı ışık miktarını örnekteki gibi sembolik olarak çizelim.
Devreye bağlı ampul sayısı | Tahminim | Deney sonucu | Ampullerin yaydığı ışık |
1 | ................ | ................ | |
2 | ................ | ................ | |
3 | ................ | ................ |
Sonuçları Değerlendirelim
Bir elektrik devresinde ampul sayısı ile ampul parlaklığı arasında nasıl bir ilişki vardır?
Açıklayınız.
7.
Ünite
Elektrik Devre Elemanları
Elektrik devrelerinde ampul, elektrik enerjisinin harcandığı devre elemanıdır. Ampul sayısı arttıkça ampul parlaklığı azalmaktadır. Aynı enerji ile iki ampulü yaktığımızda, bir ampul ya- narkenki parlaklığı elde edemeyiz. Ampul sayısı arttıkça ampul parlaklığı azalır. Bu durumu aşağıdaki gibi gösterebiliriz.
Bilimsel bir bilgi, bilimsel süreç becerileri kullanılarak doğrulanır. Bilimsel süreç becerileri; gözlemleme, sınıflama, ölçme, önceden kestirme, verileri kaydetme, verileri kullanma ve model oluşturma, verileri yorumlama, sonuç çıkarma, değişkenleri belirleme, değişkenleri değiştirme ve kontrol etme, hipotez kurma ve yoklama, deney yapma becerilerini içerir. Yukarıda elektrik devresinde ampul parlaklığını etkileyen değişkenleri tespit ederken gözlem yaptık, tahminler- de bulunduk ve tahminlerimizi test ettik. Tahminlerimizi test ederken değişkenleri değiştirme becerisini kullandık.
Bilimsel bir bilgiyi test ederken yapılan değişikliklerden etkilenen değişken bağımlı değiş- kendir. Sayısı ve miktarı isteğimize göre artırılıp azaltılan değişken ise bağımsız değişkendir. Deneyde bağımsız değişken artırılıp azaltılırken diğer değişkenlerin sabit tutulması gerekir. Sabit tutulan değişken ise kontrol edilen değişken olarak adlandırılır. Yaptığımız etkinliğin bağımlı, bağımsız ve kontrol edilen değişken tablosu aşağıdaki gibidir.
Tablo: Bağımlı, bağımsız ve kontrol edilen değişken tablosu
Bağımlı değişken | Bağımsız değişken | Kontrol edilen değişken | |
1. Etkinlik Pil sayısı ampul parlaklığını değiştirir mi? | Ampul parlaklığı | Pil sayısı | Ampul sayısı |
2. Etkinlik Ampul sayısı artarsa ampul parlaklığı değişir mi? | Ampul parlaklığı | Ampul sayısı | Pil sayısı |
Yapılan etkinlikler sonucunda görüldüğü gibi bir elektrik devresinde ampul parlaklığı, dev- reye bağlanan pil sayısı ile doğru orantılıdır. Aynı şekilde, ampul parlaklığı, devreye bağlanan ampul sayısı ile ters orantılı bir şekilde değişmektedir.
Kendimizi Değerlendirelim 7.2
Elektrik Devre Elemanları 7.
Ünite
Özdeş pil ve ampullerden oluşturulan aşağıdaki devrelerle ilgili verilen soruları, noktalı yerlere devrenin bulunduğu kutunun numarasını yazarak cevaplayınız.
1. Hangi devrelerde bulunan ampuller yanmaz? ..............................................................
2. Hangi devrelerde bulunan ampuller yanar? ..................................................................
3. Ampul parlaklığının en fazla olduğu devre hangisidir? .................................................
4. Ampul parlaklığının en az olduğu devre hangisidir? .....................................................
Bağımlı değişkeni, ampul parlaklığı; bağımsız değişkeni ise ampul sayısı olan bir de- ney düzeneği hazırlamak için hangi devreler kullanılmalıdır? ...............................................
Bağımlı değişkeni, ampul parlaklığı; bağımsız değişkeni ise pil sayısı olan bir deney düzeneği hazırlamak için hangi devreler kullanılabilir? .........................................................
1
2
3
+ –
+ –
+ –
4
5
6
+ – + –
+ – + – + –
+ – + –
7
8
9
+ –
+ –
7.
Ünite
Elektrik Devre Elemanları
FEN, MÜHENDİSLİK VE GİRİŞİMCİLİK UYGULAMALARI
Problemin Tanımı: Sokak lambaları gereksiz yere elektrik harcamaktadır.Resimdeki ışık kaynağının akşam olduğunda kendiliğinden yandığını biliyor musunuz? Bu ışık kaynağının çalışmasını sağlayan, hemen altında yer alan ışık sensörüdür.Günümüzde sokak lambaları da bu sensörler yardımı ile açılıp kapanmaktadır. Peki, enerji tasarrufu açısından bu sistemi daha çok tasarruf sağlayacak bir hâle dönüştürebilir miyiz?
Projenin Adı: Işık Sensörlü Düzenekler ile Sokak Lambalarının Parlaklıklarını Kontrol Etme
Projenin Amacı: Şehir aydınlatmasında kullanılan sokak lambalarının parlaklıklarını ihti- yaca göre artırıp azaltarak enerji israfını önlemek
Projenin Uygulanması
Sokak lambaları, gruplar hâlinde sensör devresine bağlanır.
Havanın çok karanlık olduğu zamanlarda sokak lambasının daha parlak yanmasını sağ- layacak bir düzenek kurulur.
Bu düzenek, hava yeteri kadar aydınlık olduğu zaman devreye girerek sokak lambala- rının parlaklığını azaltır.
Projenin Malzeme, Maliyet ve Zaman Açısından Değerlendirilmesi
Projenin gerçekleştirilmesi için gerekli malzemeler kolaylıkla temin edilebilecek malze- melerdir. Bu aşamada sokak lambaları mevcut şekilde çalışıyor durumda olacaktır. Biz bu devreye lambadan geçen akımı azaltacak ve artıracak bir düzenek ilave edeceğiz. Ayrıca lambadan geçen akımı kontrol edecek bir sensör devresi gereklidir. Günümüzdeki sokak aydınlatmalarında sensör kullanılmaktadır. Ama bu sensör sadece devrenin açılıp kapan- masını kontrol etmektedir. Bu proje ile sensörün fonksiyonunu artırmış olacağız.
Elektrik Devre Elemanları 7.
Ünite
Proje kapsamında mutlaka bir maliyet oluşacaktır. Ancak kurulan sistemin bundan son- ra sağlayacağı her bir kuruş tasarruf, bir süre sonra yapılan maliyeti karşılayacaktır. Elektrik tüketiminde sağlanan tasarruf, çevre kirliliğinin azalmasından ülke kaynaklarının verimli kul- lanılmasına hatta ülkemizin millî gelirinin artmasına katkı sağlayacaktır.
Yapılacak değişimler ve kurulacak devreler her bir sokak lambası için ayrı ayrı yapılma- yacağı için çok zaman alacak bir uygulama değildir.
Projede Karşılaşılan Sorunlara Karşı Çözümler Üretelim
Geceleri lambalar çok parlak yanacaktır. Aslında belirli bir saatten sonra sokak lamba- larının çok parlak yanmasına hatta yanmasına gerek yok. Bu durumu bu sistemle nasıl çözebiliriz?
Proje Maketi Aşamasında Gerekli Malzemeler
İlaç kutuları (çok sayıda), mukavva (tam tabaka), tutkal, sensör, led devreleri, pipetler, makas, el feneri
Tasarla ve Sun
Evlerimizde yer alan ilaç kutularından ev maketleri yaparak bunları mukavva üzerine yapıştıralım. Mukavva üzerinde bir yerleşim yeri maketi oluşturalım.
Maketimizin ortasında geniş bir cadde bulunsun. Bu caddenin iki yanına, pipetlerden oluşturacağımız lamba direklerini yerleştirelim.
Her bir direğe bir led gelecek şekilde elektrik devrelerini oluşturalım.
Led devrelerinin yanmasını kontrol edecek sensörü maketimizin uygun bir yerine yer- leştirelim.
El feneri ile sensörün çalışmasını kontrol edelim.
Projenin Değerlendirilmesi: Yapılan çalışmalar öğretmenin vereceği ya da kitap sonunda yer alan proje değerlendirme ölçeği ile değerlendirilir.
Siz de Yapın: Sizler de benzer basamakları takip ederek seçtiğiniz başka bir konu ile ilgili projeler geliştirebilirsiniz. Projelerinizi yıl sonunda düzenleyeceğiniz Bilim Şenliği’nde sergileyiniz.
Ünite
Elektrik Devre Elemanları
ÜNİTE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI
Aşağıdaki cümleleri okuyarak doğru olanların başına “D”, yanlış olanların başına “Y” yazınız.
(…) Basit bir elektrik devresi; pil, ampul, anahtar ve iletken telden oluşur.
(…) Devrenin enerji kaynağı ampuldür.
(…) Elektrik devresinde pil sayısı sabitken ampul sayısı artarsa ampul parlaklığı azalır.
(…) Bir ampullü devrede, anahtar sayısı artarsa ampul parlaklığı artar.
(…) İçine ampul yerleştirilen devre elemanına duy denir.
(…) Devre elemanlarından anahtarın, bir sembolü yoktur.
(…) Sadece devre şemasına bakarak devre kurulamaz.
(…) Devre şeması çizilirken devre elemanlarının sembolleri kullanılır.
Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere, verilen sözcüklerden uygun olanı yazı- nız. (Aynı sözcük birden fazla yerde kullanılabilir.)
kontrol edilen değişken
ampul
artırmak
anahtar
sembol
bağımsız değişken
pil
duy
iletken tel
bağımlı değişken
devre şeması
azaltmak
Bir devrede ampulün yanması için gerekli enerjiyi sağlamaktadır.
Tek ampullü bir devrede sadece sayısı artarsa ampul daha parlak
yanar.
Bir elektrik devresini açıp kapatmayı sağlayan devre elemanına ................................
denir.
Bir deneyde, miktarı istenen şekilde değiştirilen değişkene denir.
Bir elektrik devresinde ampul parlaklığını etkileyen faktörler sayısı
ve sayısıdır.
Bir elektrik devresinde ampul parlaklığını için ya pil sayısını artırır
ya da ampul sayısını azaltırız.
Bir elektrik devresinde sabit tutulan değişkene denir.
Bir elektrik devresinin çizimini kolaylaştırmak için kullanılan şekillere denir.
Bir elektrik devresinin sembollerle çizilmiş hâline denir.
Bir elektrik devresinde devre elemanları birbirine ile bağlanır.
Elektrik Devre Elemanları 7.
Ünite
Bir öğrenci aşağıda verilen devre şemalarını kullanarak deney düzenekleri hazır- lamıştır. Öğrencinin verilen amaçlara ulaşabilmesi için boş bırakılan yerleri, uygun şekilde doldurunuz.
K L
I II
M N
III IV
Pil sayısının ampul parlaklığına etkisini araştıran bir öğrenci ve
............................... No.lu devreleri kurarak deney yapmalıdır.
Ampul sayısının ampul parlaklığına etkisini araştıran bir öğrenci ................................
ve No.lu devreleri kurarak deney yapmalıdır.
Ç. Aşağıda verilen devre elemanlarını sembolleri ile eşleştiriniz.
Pil
a.
1. (...)
Anahtar
b.
2. (...)
Ampul
c.
3. (...)
İletken tel
ç.
A
4. (...)
d.
7.
Ünite
Elektrik Devre Elemanları
Aşağıda verilen çoktan seçmeli sorularda doğru seçeneği işaretleyiniz.
Aşağıda verilen elektrik devrelerinin hangisinde ampul yanmaz?
B)
C) D)
Bir öğrenci özdeş ampul ve pillerle aşağıdaki devreleri kurmuştur.
Bu deneyle ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
Pil sayısı, bağımsız değişkendir.
Ampul parlaklığı, bağımlı değişkendir.
Ampul sayısı, bağımsız değişkendir.
Ampul sayısı, kontrol edilen değişkendir.
3.
Yukarıdaki elektrik devresi ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
Devreye aynı şekilde bir pil daha bağlanırsa ampul parlaklığı artar.
Devreye aynı şekilde bir ampul daha bağlanırsa ampul parlaklığı azalır.
Devreden bir ampul çıkarılırsa diğer ampul daha parlak yanar.
Devreden bir pil çıkarılırsa ampulün biri daha parlak yanar.
Elektrik Devre Elemanları 7.
Ünite
Aşağıda verilen devrelerden hangisinde ampul parlaklığı en azdır?
B)
C) D)
Aşağıda, elektrik devresi elemanları ile sembolleri eşleştirilmiştir. Hangi eşleştirme yanlıştır?
Ampul B) Pil
C) Anahtar D) İletken tel
6.
Fen bilimleri öğretmeni, yukarıda verilen devre şemasını tahtaya çizdikten sonra öğ- rencilerine “Çizdiğim devrede, hangi devre elemanlarından kaç tane kullanıldı?” sorusunu sormuştur. Öğretmenin sorduğu soruya aşağıdaki öğrencilerden hangisi doğru cevap ver- miştir?
Yunus: 9 ampul, 3 açık anahtar, 2 pil ve bağlantı kablosu
Ecem: 8 ampul, 4 açık anahtar, 1 pil ve bağlantı kablosu
Emre: 8 ampul, 4 kapalı anahtar ve 1 pil
Sultan: 9 ampul, 4 kapalı anahtar, 2 pil
7.
Ünite
Elektrik Devre Elemanları
7.
Yanda şeması verilen devre, aşağıdakilerden hangisidir?
+ – + – + –
+ – + –
A) B)
+ –
C) D)
8.
Bir öğrenci, ampul sayısının ampul parlaklığını nasıl et- kilediğini öğrenmek istiyor. Bunun için yandaki devreyi ha- zırlıyor.
Öğrencinin amacına ulaşabilmesi için yukarıdaki ile beraber aşağıda verilen devrelerden hangisini kurması gerekir?
A) B)
D)
Elektrik Devre Elemanları 7.
Ünite
EĞLENEREK ÖĞRENELİM
a.
Aşağıda bir yanda devre şemaları, diğer yanda da devre görselleri verilmiştir. Şemanın hangi resme ait olduğunu bularak bunları eşleştiriniz.
1.
b.
+ –
2. + –
3.
4.
+ – + –
c.
ç.
+
–
+
–
d.
PROJE DEĞERLENDİRME ÖLÇEĞİ
Projenin Adı: Öğrencinin Adı ve soyadı: Sınıfı:
No.:
GÖZLENECEK ÖĞRENCİ KAZANIMLARI
DERECELER
Zayıf
Kabul Edilebilir
Orta
İyi
Çok İyi
1
2
3
4
5
I. PROJE HAZIRLAMA SÜRECİ
Projenin amacını belirleme
Projeye uygun çalışma planı yapma
İhtiyaçları belirleme
Farklı kaynaklardan bilgi toplama
Projeyi plana göre gerçekleştirme
TOPLAM
II. PROJENİN İÇERİĞİ
Türkçeyi doğru ve düzgün yazma
Bilgilerin doğruluğu
Toplanan bilgilerin analiz edilmesi
Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma
Toplanan bilgileri düzenleme
Kritik düşünme becerisini gösterme
Yaratıcılık yeteneğini kullanma
TOPLAM
III. SUNU YAPMA
Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma
Sorulara cevap verebilme
Konuyu, dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma
Sunuyu, hedefe yönelik materyalle destekleme
Sunuda, akıcı bir dil ve beden dilini kullanma
Verilen sürede sunuyu yapma
Sunum sırasında öz güvene sahip olma
Severek sunu yapma
TOPLAM
GENEL TOPLAM
Ad Soyad İmza
ÖLÇME DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI CEVAP ANAHTARLARI
Ünite Ölçme ve Değerlendirme Çalışmaları Cevap Anahtarı
A
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
D
Y
Y
D
D
Y
D
D
D
Y
B
1
büyük
6
Dünya
2
kendi ekseni
7
27 gün
3
küçük
8
aynı
4
yeni ay
9
şişkin ay, hilal
5
ilk dördün
10
kendi ekseni
C
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
C
B
B
C
D
D
D
A
A
C
C
B
EĞLENEREK ÖĞRENELİM
1-4-5-9 4 No.lu çıkış
3-2-6-9 4 No.lu çıkış
Ünite Ölçme ve Değerlendirme Çalışmaları Cevap Anahtarı
A
1
2
3
4
5
6
7
8
D
Y
Y
D
D
Y
D
D
B
1
çiçeksiz
5
amip, paramesyum
2
omurgalı
6
hijyen
3
mikroskobik canlılar
7
kök, yaprak
4
küf, parazit
8
sürüngenler
C
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
D
B
B
A
D
A
C
B
A
B
A
F
E
N
B
İ
L
İ
M
L
E
R
İ
D
E
R
S
İ
N
İ
Ç
O
K
S
E
V
İ
Y
O
R
U
M
Ç
Ü
N
K
Ü
H
E
M
Ö
Ğ
R
E
N
İ
Y
O
R
U
M
H
E
M
E
Ğ
L
E
N
İ
Y
O
R
U
M
D E
EĞLENEREK ÖĞRENELİM
C
Ünite Ölçme ve Değerlendirme Çalışmaları Cevap Anahtarı
A
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Y
D
Y
D
D
Y
Y
D
Y
D
B
1
yay
5
sürtünme kuvveti
2
maksimum
6
az
3
dinamometre
7
pürüzlü
4
engelleyecek
8
aynı
Artırmak
Azaltmak
Kolaylık
Zorluk
Halıların altına kaydırmaz malzeme konması
✓
✓
Kışın otomobil lastiklerine zincir takılması
✓
✓
Arabanın fren balatalarının yenilenmesi
✓
✓
Arabaya motor yağı konması
✓
✓
Bisiklet zincirlerinin yağlanması
✓
✓
Merdivenlere pürüzlü şerit çekilmesi
✓
✓
Kapı ve menteşelerin yağlanması
✓
✓
Zımpara yaparken zımpara kâğıdının yenilenmesi
✓
✓
Yağlı güreş yapan güreşçilerin yağlanması
✓
✓
Dik yokuşlu yolların tırtıklı bırakılması
✓
✓
Sürat teknelerinin su üstünde gidecek şekilde
yapılması, su içine giren kısmının az olması
✓
✓
Gemilerin ve uçakların uç kısımlarının “v” şeklinde
olması
✓
✓
Yüzücülerin, özel yapılmış mayolar giymesi
✓
✓
Halter kaldıran sporcunun ellerine toz sürmesi
✓
✓
İnşaat eldivenlerinin içinin pürüzlü olması
✓
✓
Ç
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
D
C
C
D
A
C
D
B
C
A
EĞLENEREK ÖĞRENELİM
Sarı sepet: 4 Mavi sepet: 5
Ünite Ölçme ve Değerlendirme Çalışmaları Cevap Anahtarı
A
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
D
D
Y
Y
Y
D
D
Y
D
D
B
1
buharlaşma
6
ısı
2
süblimleşme
7
termometre
3
donma noktası
8
genleşme
4
erime noktası
9
büzülme
5
kalori
10
yukarı
C
1
2
3
4
5
6
a, c, e, f
c
b, ç, d
ç, e, f
d
a, b
7
8
9
10
11
12
c, ç, d, e
a, b, f
a
b
b
a
Ç
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
C
B
A
C
D
B
A
D
B
B
EĞLENEREK ÖĞRENELİM
4 No.lu çıkış
Ünite Ölçme ve Değerlendirme Çalışmaları Cevap Anahtarı
A
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
D
Y
Y
D
D
D
Y
D
D
D
B
1
doğrusal
6
eşit
2
yarı saydam
7
ışık kaynağı
3
saydam olmayan
8
küçük
4
dağınık
9
yaklaştırırsak
5
düzgün
C
1
2
3
4
5
2,5,9
1,4,6,8
3,7
1,4
6, 8
Ç
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
B
C
A
B
D
B
D
B
C
C
EĞLENEREK ÖĞRENELİM
1
2
3
4
5
ç
d
b
a
e
Ünite Ölçme ve Değerlendirme Çalışmaları Cevap Anahtarı
A
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
D
D
Y
Y
D
Y
Y
D
D
D
B
1
azaltan
6
bilinçsiz avlanma
2
deprem
7
volkan
3
panda
8
sel
4
mamut
9
sağlık
5
duyarsız
10
yasalarla
C
1
2
3
4
5
6
7
C
A
B
D
B
C
B
8
9
10
11
12
13
14
D
B
C
D
A
D
C
S
A
Ğ
L
I
K
L
I
B
İ
R
Y
A
Ş
A
M
İ
Ç
İ
N
D
O
Ğ
A
Y
I
K
O
R
U
Y
A
L
I
M
EĞLENEREK ÖĞRENELİM
Ünite Ölçme ve Değerlendirme Çalışmaları Cevap Anahtarı
A | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
D | Y | D | Y | D | Y | Y | D |
B | 1 | pil | 6 | artırmak |
2 | pil | 7 | kontrol edilen değişken | |
3 | anahtar | 8 | sembol | |
4 | bağımsız değişken | 9 | devre şeması | |
5 | pil, ampul | 10 | iletken tel |
C | 1 | 2 |
III - IV | I - IV |
Ç | 1 | 2 | 3 | 4 |
b | c | a | ç |
D | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
B | C | D | A | D | B | A | C |
EĞLENEREK ÖĞRENELİM | |||
1 | 2 | 3 | 4 |
d | a | b | c |
SÖZLÜK
A
astronot : Uzaya giderek araştırma yapan bilim insanı.
B
bakteri : Toprakta, suda, canlılarda bulunan; çürümeye, mayalanmaya veya hastalıklara yol açan tek hücreli canlı.
buharlaşma : Maddelerin ısı alarak sıvı hâlden gaz hâle geçmesi. buz hokeyi : Buzlu zemin üstünde oynanan bir takım oyunu. büzülme : Isı veren maddenin boyutlarında oluşan azalma.
D
dinamometre : Kuvvet ölçen alet.
donma : Maddelerin ısı vererek sıvı hâlden katı hâle geçmesi.
E
evre : Bir olayda birbiri ardınca görülen, bir işte birbiri ardınca beliren, gelişen değişik du- rumların her biri.
evren : Gök varlıklarının bütünü, kâinat, cihan, âlem, kozmos.
erime : Maddelerin ısı alarak katı hâlden sıvı hâle geçmesi.
erozyon : Yer kabuğunu oluşturan kayaçların, başta akarsular olmak üzere türlü dış etmenlerle yıpratılıp yerinden koparılarak eritilmesi veya bir yerden başka bir yere taşınması olayı.
F
fay : Kayaç kütlelerinin bir kırılma düzlemi boyunca yerlerinden kayması.
G
genleşme : Isı alan maddenin boyutlarının artması.
gerilim : Bir iletkenin uçları arasındaki gizil güç farkı.
gezegen : Yıldızların çevresinde dolanan, ondan aldıkları ışığı yansıtan gök cisimlerinin ortak adı.
H
habitat : Canlıların yaşadığı yer.
heyelan : Eğimli arazide, belirli bir kütledeki toprak tabakasının aşırı yağışlar nedeniyle zemini- nin kayması ile birlikte yer değiştirmesi.
I
ışın : Işığın iki nokta arasında izlediği yolu göstermek için kullanılan geometrik şekil.
K
kantar : Kuvvet ölçen aletin halk arasındaki adlandırması.
kaplıca : Sıcak su çıkan yer.
karbonhidrat : Patates, şeker, unlu mamuller gibi besin içeriklerinde yoğun olarak bulunan, vücudun enerji ihtiyacını karşılayan besin grubu.
kaynama : Buharlaşmanın en çok olduğu sıcaklık değeri.
kırağılaşma : Maddelerin ısı vererek gaz hâlden katı hâle geçmesi.
koloni : Birlik durumunda yaşayan aynı türden organizmaların oluşturduğu topluluk.
L
lav : Yer içinden yeryüzüne sıvı olarak çıkmış olan kayaç maddeleri.
loş : Yeterince aydınlık olmayan, yarı karanlık, az ışık alan.
M
mantar : Tek hücreli ve çok hücreli, yararlı ve zararlı çeşitleri bulunan canlı grubu.
metal çifti : Farklı metallerin perçinlenmesi ile oluşan alet.
mikrop : Mikroskopla görülebilen, çürümeye, mayalanmaya ve hastalıklara yol açan bir hücreli canlı.
mineral : Normal sıcaklıkta doğada katı durumda birtakım maddelerle karışık veya birleşik ola- rak bulunan madde.
O
opak : Işığı geçirmeyen.
P
perçinlemek : İki veya daha çok parçayı, karşılıklı bölümlerini birbiri üzerinde ezerek birleştirmek.
periskop : Denizaltılarda, tanklarda, siperlerde kullanılan, gözlemcinin güvenli bir biçimde çev- reyi araştırmasını sağlayan araç.
preparat : Mikroskop altında incelenecek olan lam ve lameli yerleştirilmiş örnek.
pıhtılaşma : Sıvının koyulaşarak yarı katı duruma gelmesi.
R
reyon : Bir mağazanın yalnız bir tür eşya satılan bölümü.
S
saydam : Işığı geçiren. sismolog : Deprem bilimci. sismoloji : Deprem bilimi.
skala : Genellikle ölçü aletlerinde gösterge çizelgesi.
süblimleşme : Maddelerin ısı alarak katı hâlden gaz hâle geçmesi.
Ş
şema : Bir aletin, bir aracın veya bir biçimin ana çizgilerini gösteren çizim.
T
termal : Sıcak kaplıca suyu.
termostat : Bir yer veya nesnenin sıcaklığını kendiliğinden düzenleyen, aynı derecede kalmasını sağlayan cihaz.
U
uzay : Bütün varlıkların içinde bulunduğu sonsuz boşluk.
V
vana : Boru içindeki bir akışkanın akışını durdurmaya veya serbest bırakmaya yarayan alet. vitamin : Besinlerde bulunan, vücutta genellikle yapılmayan, yağda veya suda çözünebilme özelliği olan, eksikliği veya fazlalığı çeşitli hastalıklara yol açan maddelere verilen
genel ad.
volkan : Yanardağ.
Y
yarı saydam : Işığı kısmen geçiren.
yıldız : Kendi kendine ışık üreten ışık kaynağı, gök cismi.
yoğuşma : Maddelerin ısı vererek gaz hâlden sıvı hâle geçmesi.
KAYNAKÇA
Aktümsek, Abdurrahman. Anatomi ve Fizyoloji İnsan Biyolojisi. Ankara: Nobel Akademi Yayıncılık, 2012.
Aktümsek, Abdurrahman. Genel Zooloji Ders Kitabı. Ankara: Nobel Yayıncılık, 2010.
Bilim ve Teknik dergileri. Ankara: TÜBİTAK Yayınları. Sayı 500, Temmuz 2009.
Carole, Stott. Ay’a İniş, çev.: Gürsel Tanrıöver. Ankara: TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, 2003.
Colin, Ronan. Bilim Tarihi, çev.: Ekmeleddin İhsanoğlu ve Feza Günergun. Ankara: TÜBİTAK Akademik Dizi, 2003.
Çepel, Necmettin. Ekolojik Sorunlar ve Çözümleri. Ankara: TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, 2003.
Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programı(İlkokul ve Ortaokul 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. Sınıflar). Ankara, MEB, 2018.
Giancoli, Douglas C. Fen Bilimciler ve Mühendisler İçin Fizik. çev.: Gülsen Önengüt. Ankara: Akademi Yayıncılık, 2009.
Hindley, Judy ve Colin King. Vücudunuz Nasıl Çalışır?. çev.: Barış Bıçakçı. Ankara: TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, 2004.
İnsan Vücudu. çev.: M. Kestef. Ankara: Tübitak Yayınları, 2011.
Kahya, Esin. Modern Kimyanın Kurucusu Cabir b. Hayyan. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları No:183, 1995.
Sezgin, Fuat. İslâm’da Bilim ve Teknik. çev.: Abdurrahman Aliy. Ankara: TÜBA Yayınları, 2008.
Topdemir, Hüseyin Gazi. “Isaac Newton ve Bilim Devrimi” Ekim 2010.
Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
Ulusal Biyoloji Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı, 2007.
Yazım Kılavuzu. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2012.
Volerie, Videou. İnsan Vücudu. Muhteşem Larousse Ansiklopedisi. İstanbul: Mandolin Yayınları, 2008.
Genel Ağ Adresleri
https://ordu.tarimorman.gov.tr/Belgeler/G%C4%B1da%20ve%20Yem/MANTAR%20 ZEH%C4%B0RLENMELER%C4%B0%20VE%20BA%C5%9ELICA%20ZEH%C4%B0RL%C4%B0%20 MANTARLAR.pdf (05.04.2021) sayfa 50
https://bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/penisilin (05.04.2021) sayfa 43
https://www.ktu.edu.tr/dosyalar/ormankoruma_1e791.pdf (05.04.2021) (saffa 47)
http://www.ncsa-turkey.cevreorman.gov.tr/Upload/Dokumanlar/Guncel%20Belgeler/Biyolojik%20 cesitlilik.pdf (14.05.2017) sayfa 137
https://www.academia.edu/7002077/B%C4%B0YOLOJ%C4%B0K_%C3%87E%C5%9E%C4%B0T L%C4%B0L%C4%B0%C4%9E%C4%B0_%C4%B0ZLEME_VE_DE%C4%9EERLEND%C4%B0RME_ RAPORU_2012 (05.04.2021) sayfa 136
http://deprem.gazi.edu.tr/posts/download?id=43388 (05.04.2021) sayfa 151
http://www.nuhungemisi.gov.tr/DosyaRaporSunum/Belgeler/de09327f-22fa-466d-9f10-b76e7c9d6ccb. pdf (05.04.2021) sayfa 140
http://www.mgm.gov.tr/FILES/genel/afetler/hortum.pdf (05.04.2021) sayfa 2
https://tua.gov.tr/tr/haberler/turkiye-nin-uzay-yolculugu-basliyor sayfa 21
GÖRSEL KAYNAKÇA
www.shutterstock.com (Telif hakkı ödenerek satın alınmıştır.) 29/03/2021
Sayfa
No
Shutterstock
No
Sayfa
No
Shutterstock
No
Sayfa
No
Shutterstock
No
45
257189797
51
163102925
12
497484904
139691590
53
155705984
97420067
46
1057652591
87974110
13
12595807
152945252
56
228337701
14
1272726445
47
64440886
1020045484
1176928606
215766667
57
85754290
15
250729213
170690246
206332501
16
129785939
230219845
58
186301451
1272726445
250679920
254758600
17
56575600
78196291
27318151
19
172748534
1466001845
242361361
506044933
48
114745942
62
115438339
248399542
59537044
1212684640
117349963
171958025
64
95743534
20
93757264
189017198
72
1228964008
26
123353116
72977029
111828890
30
69164035
97696625
74
209011714
31
73914538
150958235
167890085
38
61778728
49
148789349
120169705
63087988
168271130
1519070843
24206422
74301358
75
123988882
119043451
158085548
1519623683
39
92909419
1055277116
76
1441111313
299846063
205465000
116245153
120471064
223522612
78
142415143
40
155054024
148789349
116265958
108584921
168271130
80
88340635
41
85815889
74301358
1226647624
94067311
158085548
113997307
176044952
1055277116
88340635
142224970
205465000
1226647624
43
265967048
223522612
113997307
101099167
51
86547727
81
219456892
9909631
51665794
82
152519489
44
83104339
177051125
86
66467335
188786759
97701032
19123543
37715113
127207583
87
172080557
45
137769830
278246351
88
515796580
106812572
Sayfa
No
Shutterstock
No
Sayfa
No
Shutterstock
No
Sayfa
No
Shutterstock
No
187433024
117
101358247
139
1266258616
94
771234157
171
155963537
271036406
16174018
149079863
143
1355206751
95
202839253
120
183859805
78371653
121240378
132
1436576348
144
601729379
96
64170856
212981176
147
123935905
102
145208857
468722087
77550031
74757952
133
683780140
148
453952204
96195749
648896956
149
780509743
96
64170856
30645721
152
128742788
102
145208857
245396962
156
104304611
74757952
135
73154578
468722087
96195749
79469368
11968399
103
227526556
734754532
157
703952803
103874369
120699538
158
1183493674
104
272128508
136
477942130
289271717
107
1156048711
507735655
166
128750492
1236156130
1475665076
614889215
109
74286334
1746173000
167
24615865
112
1412995154
43260949
204733315
1238206813
137
1732478669
168
204733300
114
158353628
138
1514903708
1180526
193646390
64598887
170
51189298
115
147592583
1057504103
697349935
116
298300271
1329521471
1377982166
334097189
139
1038348913
105840734
418690681
1214132371
178
1180526
543245800
https://evrimagaci.org/public/content_media/e5bf3d14be543571f0757107835502bf.jpg (05.04.2021) sayfa 35
https://golankara.com/wp-content/uploads/2021/01/2-3.jpg (05.04.2021) sayfa 58
http://esenlerkazimkarabekiriho.meb.k12.tr/meb_iys_dosyalar/34/33/735392/resimler/2020_03/1216260 1_06369b4f-1013-4c57-bc7e-7844dc423565.jpg (05.04.2021) sayfa 121
https://ekolojist.net/wp-content/uploads/2018/05/biyocesitlilik-nedir.jpg.webp (05.04.2021) sayfa 162
Yayınevi Arşivi
Sayfa 13, 14, 19, 26, 32, 44, 80, 88, 93, 94, 109, 116, 122, 137, 144, 156, 157, 172.
Yayınevi Çizim Arşivi
Sayfa 14, 20, 23, 24, 25, 26, 30, 31, 45, 46, 59, 61, 71, 74, 77, 78, 86, 91, 104, 106, 108, 109, 110,
111, 119, 120, 123, 124, 151, 154, 155, 156, 170, 174, 176.
http://www.shutterstock.com adlı İnternet sitesinden telif hakkı ödenerek satın alınmıştır. Kitapta kullanılan görsellemeler yayınevi görsel tasarımcısı tarafından çizilmiştir.